Πανελλήνιος Διαγωνισμός · Θεωρία και εξάσκηση
Επαγωγικός συλλογισμός ΑΣΕΠ: θεωρία και 66 ασκήσεις με λύσεις
Θεωρία και μεθοδολογία για τον επαγωγικό συλλογισμό από το φροντιστήριο «Πανελλήνιος Διαγωνισμός»: υλικό κατάλληλο για προετοιμασία σε γραπτούς διαγωνισμούς ΑΣΕΠ, με 14 ενότητες και 66 ασκήσεις με λύσεις.
Ο επαγωγικός συλλογισμός ΑΣΕΠ στηρίζεται στην αναγνώριση μοτίβων και κανόνων σε αφηρημένα σχήματα. Παρατηρείτε τι αλλάζει από εικόνα σε εικόνα, διατυπώνετε έναν πιθανό κανόνα και ελέγχετε ποια απάντηση συμφωνεί με όλα τα δεδομένα. Στο φροντιστήριο «Πανελλήνιος Διαγωνισμός» διδάσκουμε αυτή τη διαδικασία βήμα προς βήμα. Εδώ θα βρείτε τη θεωρία μας σε 14 ενότητες και 66 ασκήσεις με εικόνες και αναλυτικές λύσεις, από τις βασικές μεταβολές έως τον συνδυασμό περισσότερων κανόνων.
Μπορείτε να ακολουθήσετε τη σειρά των ενοτήτων ή να επιστρέψετε στην κατηγορία που σας δυσκολεύει: πλήθος, χρώμα, θέση, περιστροφή, κατοπτρισμός, πίνακες, σύμβολα και σύνθετα μοτίβα. Προσπαθήστε πρώτα να περιγράψετε τη λύση με δικά σας λόγια και έπειτα συγκρίνετε κάθε βήμα με την εξήγηση. Το υλικό αποτελεί μέρος της εκπαιδευτικής μεθοδολογίας του φροντιστηρίου μας και συνδέεται με τα ηλεκτρονικά βιβλία επαγωγικού συλλογισμού σε PDF και HTML και τα προγράμματα προετοιμασίας μας.
Το άρθρο παρουσιάζει τη θεωρία και τις εκπαιδευτικές ασκήσεις του φροντιστηρίου Πανελλήνιος Διαγωνισμός. Τα παραδείγματα με γράμματα ή αριθμητικά δεδομένα προσφέρουν συμπληρωματική εξάσκηση στην αναγνώριση κανόνων. Για την 1Γ/2025, το ΑΣΕΠ περιέγραψε τη δοκιμασία επαγωγικού συλλογισμού με εικόνες αφηρημένων σχημάτων και προσαρμοστική εξέταση CAT. Η επίσημη μορφή, ο χρόνος και οι απαιτήσεις κάθε εξέτασης καθορίζονται από τη συγκεκριμένη προκήρυξη και τις αντίστοιχες ανακοινώσεις.
Μια σταθερή μέθοδος σε 4 βήματα
Παρατηρώ
Ξεχωρίζω τι αλλάζει και τι παραμένει ίδιο στην εικόνα.
Διατυπώνω κανόνα
Περιγράφω με απλά λόγια τη σχέση που υποψιάζομαι.
Ελέγχω
Δοκιμάζω την υπόθεση σε όλα τα σχετικά δεδομένα.
Επιλέγω και αιτιολογώ
Ελέγχω ότι η απάντηση συμφωνεί με κάθε τεκμηριωμένο κανόνα.
Πριν ξεκινήσετε τις ασκήσεις
Αν ανοίγετε για πρώτη φορά έναν οδηγό επαγωγικού συλλογισμού, μια σελίδα γεμάτη σχήματα μπορεί να σας φαίνεται κάπως παράξενη. Κύκλοι αλλάζουν θέση, τρίγωνα γυρίζουν, τελείες εμφανίζονται και ένα ερωτηματικό περιμένει να το συμπληρώσετε. Από πού αρχίζουμε; Από μια μικρή, συγκεκριμένη παρατήρηση: τι διαφέρει ανάμεσα σε δύο διαδοχικές εικόνες; Αυτή η απλή ερώτηση θα μας βοηθήσει να ξεκινήσουμε τη σκέψη μας.
Ο οδηγός έχει γραφτεί για να μπορείτε να παρακολουθείτε αυτή τη σκέψη από την αρχή έως την απάντηση. Θα εξετάσουμε πρώτα αλλαγές που αναγνωρίζονται εύκολα και στη συνέχεια θα συνδυάσουμε περισσότερα στοιχεία. Όπου συναντάμε έναν όρο, όπως κατοπτρισμός, εναλλαγή ή συμμετρία, τον συνδέουμε με κάτι που μπορείτε να δείτε στην εικόνα ή να φανταστείτε στην καθημερινότητά σας. Ένα σχήμα που στρέφεται θυμίζει έναν δείκτη ρολογιού. Ένα συμμετρικό σχέδιο μπορεί να ελεγχθεί σαν να διπλώνουμε ένα χαρτί στη μέση.
Κάθε άσκηση συνοδεύεται από την εικόνα, τη λύση και την εξήγησή της. Δώστε πρώτα λίγο χρόνο στη δική σας προσπάθεια και στη συνέχεια ανοίξτε την ενότητα «Δείτε τη λύση». Έπειτα συγκρίνετε τη διαδρομή της εξήγησης με τη δική σας σκέψη. Μπορείτε να κλείσετε ξανά τη λύση και να δοκιμάσετε την άσκηση από την αρχή.
Μπορεί στην πρώτη ανάγνωση να σας ξεφύγει μια λεπτομέρεια ή να χρειαστεί να ξαναμετρήσετε. Αξιοποιήστε εκείνη τη στιγμή για να εντοπίσετε ακριβώς τι σας μπέρδεψε. Στις ενότητες που ακολουθούν θα βρίσκετε τα στοιχεία που χρειάζονται για αυτόν τον έλεγχο, με ήρεμο ρυθμό και συγκεκριμένα παραδείγματα. Ας γνωρίσουμε πρώτα τις διαφορετικές μορφές των ασκήσεων, ώστε να ξέρετε τι θα συναντήσετε στη συνέχεια.
Επαγωγικός συλλογισμός ΑΣΕΠ: τι είναι και πώς μελετάμε τη θεωρία
Στον επαγωγικό συλλογισμό ξεκινάμε από όσα μας δείχνει η άσκηση και αναζητούμε τον κανόνα που τα συνδέει. Αν τέσσερις εικόνες έχουν διαδοχικά μία, δύο, τρεις και τέσσερις τελείες, παρατηρούμε ότι κάθε φορά προστίθεται μία. Με αυτόν τον κανόνα η επόμενη εικόνα θα έχει πέντε. Αν αλλάζει παράλληλα το χρώμα τους, εξετάζουμε και αυτή την αλλαγή πριν διαλέξουμε απάντηση.
Οι κανόνες μπορεί να αφορούν το πλήθος, το χρώμα, το μέγεθος, τη θέση ή την κατεύθυνση ενός σχήματος. Μπορεί επίσης να συνδέουν γράμματα, αριθμούς και μικρά σύμβολα. Η πρώτη μας δουλειά είναι να ξεχωρίσουμε αυτά τα χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια δοκιμάζουμε την ιδέα μας σε όλα τα διαθέσιμα παραδείγματα και ελέγχουμε ποια επιλογή συμφωνεί μαζί της.
Οι διαφορετικές μορφές των ασκήσεων
Σειρές εικόνων. Βλέπουμε εικόνες σε ορισμένη σειρά και βρίσκουμε ποια ακολουθεί ή ποια λείπει από τη μέση. Εξετάζουμε πώς περνάμε από την πρώτη στη δεύτερη και αν η ίδια σχέση εξηγεί τα επόμενα βήματα.
Πίνακες με κενά. Οι εικόνες είναι τοποθετημένες σε οριζόντιες σειρές και κατακόρυφες στήλες. Διαβάζουμε την εκφώνηση για να καταλάβουμε ποιες από αυτές τις κατευθύνσεις συνδέονται με τον κανόνα και έπειτα συμπληρώνουμε το κενό.
Ζεύγη και διαδοχικές εντολές. Σε ένα ζεύγος αναγνωρίζουμε μια αλλαγή και την εφαρμόζουμε σε μια άλλη εικόνα. Σε άλλες ασκήσεις ακολουθούμε δύο ή περισσότερες οδηγίες, με τη σειρά που μας δίνεται.
Ομάδες και διαφορετικό σχήμα. Συγκρίνουμε παραδείγματα για να βρούμε το κοινό τους γνώρισμα. Με αυτό αποφασίζουμε σε ποια ομάδα ανήκει μια νέα εικόνα ή ποια επιλογή διαφέρει από τις υπόλοιπες.
Γράμματα, αριθμοί και συνδέσεις. Παρακολουθούμε αλλαγές σε χαρακτήρες, στις θέσεις τους ή στον τρόπο με τον οποίο συνδέονται μικρές ετικέτες. Κάθε ειδική οδηγία εξηγείται εκεί όπου χρησιμοποιείται.
Βασικές υποκατηγορίες ασκήσεων επαγωγικού συλλογισμού
Οι 66 ασκήσεις του οδηγού οργανώνονται στις παρακάτω οικογένειες. Αυτή η πρώτη περιήγηση δείχνει τι θα μάθετε σε καθεμιά. Μπορείτε να τη διαβάσετε σαν έναν χάρτη της ύλης και να επιστρέφετε εδώ όταν θέλετε να θυμηθείτε πού ανήκει ένας κανόνας.
Παρατήρηση και μέθοδος. Στην άσκηση 01 μαθαίνουμε να ξεχωρίζουμε τη μορφή, το μέγεθος, το χρώμα, τη θέση και την παρουσία ενός σχήματος. Αν ένας κύκλος μεγαλώνει, αναγνωρίζουμε πρώτα αυτή την αλλαγή και έπειτα εξετάζουμε ποια χαρακτηριστικά του μένουν ίδια. Αυτή η συνήθεια θα μας βοηθήσει σε όλο το άρθρο, ιδίως όταν εμφανίζονται περισσότερες από μία αλλαγές μαζί.
Πλήθος και αριθμητικές σχέσεις. Οι ασκήσεις 02 έως 10 αφορούν όσα μπορούμε να μετρήσουμε. Θα δούμε ομάδες που αυξάνονται ή μειώνονται, πολύγωνα με περισσότερες πλευρές, διπλασιασμό, βήματα που μεγαλώνουν και πλήθη που προκύπτουν από τα δύο προηγούμενα. Θα εξετάσουμε ακόμη ομάδες με υπόλοιπο, σημεία όπου τέμνονται γραμμές, κλειστές περιοχές και μικρά τετράγωνα μέσα σε μεγαλύτερα. Κάθε φορά διευκρινίζουμε πρώτα ποιο ακριβώς στοιχείο μετράμε.
Χρώμα, μέγεθος και επανάληψη. Στις ασκήσεις 11 έως 15 παρακολουθούμε μια εναλλαγή δύο χρωμάτων, έναν κύκλο τριών μορφών και αλλαγές που γίνονται ανά δύο εικόνες. Συγκρίνουμε επίσης μεγέθη με τη βοήθεια μιας σταθερής μονάδας και εξετάζουμε την κατεύθυνση γραμμών μέσα σε ένα σχήμα. Για παράδειγμα, για να πούμε πόσο μεγάλωσε ένα ορθογώνιο, κοιτάζουμε τα ίσα διαστήματα της κλίμακας που το συνοδεύει.
Θέση και κίνηση των σχημάτων. Στις ασκήσεις 16 έως 21 ένα σχήμα ή ένας δείκτης αλλάζει θέση. Μπορεί να προχωρά σταθερά, να αλλάζει φορά όταν φτάνει στην άκρη ή να εμφανίζεται ξανά από την απέναντι πλευρά. Σε κυκλικές διαδρομές θα μετρήσουμε βήματα που μεγαλώνουν και θα παρακολουθήσουμε δύο δακτυλίους. Θα δούμε επίσης πώς διατηρείται η θέση ενός αντικειμένου σε σχέση με ένα άλλο που κινείται.
Περιστροφή και κατοπτρισμός. Οι ασκήσεις 22 έως 26 δείχνουν πώς στρέφεται ή καθρεφτίζεται ένα σχήμα. Θα συναντήσουμε σταθερές γωνίες περιστροφής, κατακόρυφους, οριζόντιους και διαγώνιους άξονες κατοπτρισμού, δύο αντικείμενα που στρέφονται αντίθετα και περιστροφές με διαφορετικά βήματα. Παρακολουθούμε χωριστά πού βρίσκεται κάθε στοιχείο και προς ποια κατεύθυνση δείχνει. Έτσι μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια την αλλαγή που βλέπουμε.
Αλλαγές σε μέρη της εικόνας και κρυμμένα σχήματα. Στις ασκήσεις 27 έως 31 εξετάζουμε τι συμβαίνει μέσα σε μια σύνθετη εικόνα. Μπορεί να αλλάζει ένα μόνο μέρος της ή να περιστρέφεται ολόκληρη. Σε άλλα παραδείγματα μεταφέρεται ένα χρώμα ανάμεσα σε εσωτερικά και εξωτερικά σχήματα ή ένα αντικείμενο κρύβεται πίσω από άλλο. Θα δούμε ακόμη ποιο περίγραμμα περνά μπροστά και πώς ένα μέρος διαιρείται σε δύο μικρότερα. Το ορατό τμήμα μάς βοηθά να καταλάβουμε τη συνέχεια του σχήματος.
Σχέσεις ανάμεσα σε σύμβολα. Οι ασκήσεις 32 έως 35 μάς μαθαίνουν να διαβάζουμε ένα χαρακτηριστικό ως πληροφορία για κάποιο άλλο. Ο αριθμός των πλευρών ενός σχήματος μπορεί, για παράδειγμα, να δείχνει πόσες κουκκίδες υπάρχουν κάτω από αυτό. Θα συγκρίνουμε ζεύγη σχημάτων, θα εξετάσουμε πώς το χρώμα εξαρτάται από το αν ένα πλήθος είναι άρτιο ή περιττό και θα χρησιμοποιήσουμε σύμβολα που δίνουν οδηγίες για το επόμενο βήμα. Η αντιστοιχία προκύπτει από τα παραδείγματα της άσκησης.
Σειρές που εναλλάσσονται και αλλαγές με διαφορετικό ρυθμό. Στις ασκήσεις 36 έως 39 μια μεγάλη σειρά μπορεί να κρύβει δύο ή τρεις μικρότερες. Για να τις διαβάσουμε, παρακολουθούμε επιλεγμένες θέσεις, όπως την πρώτη, την τρίτη και την πέμπτη. Άλλοτε το χρώμα και η κατεύθυνση ακολουθούν διαφορετικούς κύκλους ή μια αλλαγή γίνεται μόνο σε συγκεκριμένο βήμα. Εξετάζοντας κάθε χαρακτηριστικό χωριστά, μπορούμε μετά να συνδυάσουμε τις πληροφορίες του.
Πίνακες και εικόνες που λείπουν. Οι ασκήσεις 40 έως 45 περιλαμβάνουν κανόνες που ισχύουν στις οριζόντιες σειρές ή συνδέουν και τις σειρές και τις στήλες. Θα συμπληρώσουμε ένα ή δύο κενά, θα συνδυάσουμε μορφή και χρώμα και θα αναζητήσουμε αριθμητικές σχέσεις μέσα σε πίνακα. Θα βρούμε ακόμη μια εικόνα που λείπει από τη μέση μιας σειράς, ελέγχοντας αν ταιριάζει τόσο με την προηγούμενη όσο και με την επόμενη.
Αναλογίες, πράξεις με εικόνες και διαδοχικές εντολές. Στις ασκήσεις 46 έως 54 εργαζόμαστε κυρίως με μικρά πλέγματα. Αρχικά αναγνωρίζουμε την ίδια αλλαγή σε δύο ολοκληρωμένα ζεύγη εικόνων και την εφαρμόζουμε σε μια νέα εικόνα. Μπορεί να ενώνουμε τα μαύρα κελιά δύο εικόνων, να κρατάμε μόνο τα κοινά, να αφαιρούμε τα κοινά ή να αφαιρούμε τη δεύτερη εικόνα από την πρώτη. Μπορεί επίσης να ανταλλάσσουμε το μαύρο με το λευκό. Στη συνέχεια αναγνωρίζουμε άγνωστες εντολές, τις εφαρμόζουμε με συγκεκριμένη σειρά και πηγαίνουμε προς τα πίσω για να βρούμε μια αρχική εικόνα.
Γράμματα, αριθμοί και σειρές συμβόλων. Οι ασκήσεις 55 έως 62 συνδυάζουν γράμματα και αριθμούς. Θα παρακολουθήσουμε αλλαγές που γίνονται μαζί, βήματα στο λατινικό αλφάβητο που μεγαλώνουν και επιστροφή από το Z στο A. Θα αλλάξουμε θέσεις χαρακτήρων, θα μετακινήσουμε κυκλικά γράμματα και θα εξετάσουμε κάθε ψηφίο χωριστά. Θα συνδέσουμε επίσης ετικέτες με κοινό χαρακτήρα και θα διαλέξουμε εναλλάξ τον μικρότερο και τον μεγαλύτερο διαθέσιμο αριθμό.
Ομάδες σχημάτων, συμμετρία και περιγράμματα. Στις ασκήσεις 63 έως 65 συγκρίνουμε εικόνες για να βρούμε ένα διαφορετικό σχήμα ή την ομάδα στην οποία ανήκουν. Ελέγχουμε αν τα δύο μισά ενός σχεδίου ταιριάζουν όταν το διπλώνουμε νοερά και μετράμε στοιχεία μέσα και έξω από ένα περίγραμμα. Ξεχωρίζουμε ακόμη την επαφή, την τομή, την επικάλυψη και την περίπτωση όπου ένα σχήμα βρίσκεται ολόκληρο μέσα σε άλλο, με προσεκτική παρατήρηση των ορίων τους.
Συνδυάζουμε όσα μάθαμε. Η άσκηση 66 συγκεντρώνει τέσσερις αλλαγές στην ίδια εικόνα. Παρακολουθούμε την κατεύθυνση ενός τριγώνου, το χρώμα του, τη θέση ενός δείκτη και το πλήθος μικρών γραμμών. Γράφοντας μια σύντομη παρατήρηση για καθένα, μπορούμε να σχηματίσουμε την επόμενη εικόνα. Έτσι συνδέουμε τις επιμέρους ιδέες που γνωρίσαμε στα προηγούμενα κεφάλαια και βλέπουμε πώς συνεργάζονται μέσα σε μια πιο απαιτητική άσκηση.
Πώς είναι οργανωμένη η μελέτη
Η σειρά των κεφαλαίων επιτρέπει να γνωρίζετε πρώτα μια ιδέα και στη συνέχεια να τη συναντάτε σε πιο σύνθετη μορφή. Οι λέξεις Εισαγωγικό, Ενδιάμεσο και Προχωρημένο δείχνουν τη δυσκολία σε σχέση με τις υπόλοιπες ασκήσεις αυτού του οδηγού. Όλες οι ασκήσεις μπορούν να μελετηθούν και σε εκτυπωμένη μορφή.
Στο τέλος υπάρχει ξεχωριστό κεφάλαιο για τη μελέτη και τον έλεγχο της απάντησής σας. Σε κάθε άσκηση η εικόνα και η πλήρης λύση της βρίσκονται μαζί. Ανοίγοντας τη λύση, μπορείτε να περνάτε από την εξήγηση στο αντίστοιχο στοιχείο του σχήματος και να ελέγχετε κάθε βήμα χωρίς να χάνετε τη θέση σας.
Ο οδηγός περιλαμβάνει διαφορετικές μορφές ασκήσεων που καλλιεργούν την παρατήρηση και τη λογική σκέψη. Η μορφή και ο χρόνος μιας πραγματικής εξέτασης καθορίζονται από τις οδηγίες του φορέα που τη διοργανώνει.
Κεφάλαιο 1Παρατήρηση και μέθοδος
Ας περάσουμε τώρα στην πρακτική παρατήρηση. Αν τρεις κάρτες έχουν μία, δύο και τρεις τελείες, μπορούμε να περιγράψουμε την αλλαγή με ακρίβεια: από τη μία κάρτα στην επόμενη προστίθεται μία τελεία. Με τον ίδιο τρόπο θα εξετάζουμε τη μορφή, το μέγεθος, το χρώμα, τη θέση και την κατεύθυνση των σχημάτων. Θα ξεχωρίζουμε όσα αλλάζουν από όσα παραμένουν ίδια και θα χρησιμοποιούμε αυτές τις συγκεκριμένες παρατηρήσεις για να ελέγχουμε την ιδέα μας.
Από την εικόνα στην πρώτη ιδέα
Πριν παρατηρήσουμε τις λεπτομέρειες, διαβάζουμε τι ζητά η άσκηση. Χρειάζεται να βρούμε την επόμενη εικόνα, να συμπληρώσουμε ένα κενό στη μέση ή να εξηγήσουμε μια αλλαγή; Το ερωτηματικό μάς δείχνει πού λείπει η πληροφορία. Σε ορισμένα παραδείγματα θα δώσουμε μια περιγραφή με λόγια, χωρίς να επιλέξουμε ανάμεσα σε Α, Β, Γ και Δ.
Διαλέγουμε έπειτα δύο διαδοχικές εικόνες και τις συγκρίνουμε. Πόσα αντικείμενα έχει καθεμιά; Τι μορφή, μέγεθος και χρώμα έχουν; Πού βρίσκονται; Αν υπάρχει βέλος ή τρίγωνο, προς τα πού δείχνει; Παρατηρούμε επίσης τι παραμένει ίδιο. Ένας κύκλος που απλώς μεγαλώνει εξακολουθεί να είναι κύκλος, οπότε η αλλαγή αφορά το μέγεθός του.
Η πρώτη εξήγηση μπορεί να ειπωθεί με καθημερινές λέξεις: «Το βέλος έδειχνε πάνω και τώρα δείχνει δεξιά, σαν να προχώρησε ένας δείκτης ρολογιού». Αργότερα θα ονομάσουμε αυτή την κίνηση περιστροφή 90° δεξιόστροφα. Ο όρος μάς βοηθά να περιγράφουμε σύντομα κάτι που έχουμε ήδη καταλάβει.
Πώς ελέγχουμε την ιδέα μας
Η αλλαγή ανάμεσα στις δύο πρώτες εικόνες μάς δίνει μια υπόθεση, δηλαδή μια πιθανή εξήγηση. Για να τη στηρίξουμε, ελέγχουμε και τις υπόλοιπες. Αν πιστεύουμε ότι προστίθεται μία τελεία, πρέπει ο ίδιος κανόνας να εξηγεί κάθε αντίστοιχο βήμα. Όταν μια μεγάλη σειρά αποτελείται από μικρότερες σειρές που εναλλάσσονται, ελέγχουμε χωριστά τις θέσεις που ανήκουν στην καθεμία.
Με λίγα παραδείγματα μπορεί να σκεφτούμε περισσότερες από μία συνέχειες. Αναζητούμε έναν απλό κανόνα που εξηγεί όλα όσα δίνονται, μαζί με τις οδηγίες της εκφώνησης. Αν χρειάζεται να αλλάζουμε συνεχώς την εξήγησή μας για να καλύψουμε εξαιρέσεις, επιστρέφουμε στην εικόνα. Αν δύο εξίσου απλές περιγραφές οδηγούν στην ίδια απάντηση, μπορούμε να αναγνωρίσουμε και τις δύο.
Όταν ο κανόνας είναι πλέον σαφής, περιγράφουμε την εικόνα που περιμένουμε πριν αναζητήσουμε τη σωστή επιλογή. Μια πλήρης πρόβλεψη, όπως «λευκό τρίγωνο επάνω δεξιά που δείχνει κάτω», μας θυμίζει να ελέγξουμε χρώμα, θέση και κατεύθυνση. Η λύση που ακολουθεί κάθε άσκηση θα μας βοηθήσει να συγκρίνουμε τη δική μας σκέψη με όλα τα βήματα που χρειάζονται.
Ένα κοινό λεξιλόγιο για τα σχήματα
Πλέγμα ονομάζουμε μια εικόνα χωρισμένη σε μικρά κουτάκια, τα κελιά. Στο πλέγμα 3 × 3 υπάρχουν τρεις οριζόντιες σειρές, που εδώ ονομάζουμε γραμμές, και τρεις κατακόρυφες στήλες. Αριθμούμε τα κελιά όπως διαβάζουμε: 1, 2, 3 στην επάνω γραμμή, 4, 5, 6 στη μεσαία και 7, 8, 9 στην κάτω. Έτσι, όταν μια λύση αναφέρει το κελί 6, εννοεί το δεξί κουτάκι της μεσαίας γραμμής.
Στις κυκλικές εικόνες ακολουθούμε την αρίθμηση που φαίνεται πάνω στο σχήμα. Στις ασκήσεις με γράμματα χρησιμοποιούμε το λατινικό αλφάβητο, από το A έως το Z. Το εξωτερικό πλαίσιο μιας εικόνας συνήθως βοηθά να τη χωρίζουμε από τις διπλανές. Αν όμως αλλάζει και το ίδιο ή η εκφώνηση του δίνει συγκεκριμένο ρόλο, το εξετάζουμε ως μέρος του κανόνα. Με αυτές τις κοινές συμφωνίες μπορούμε να περάσουμε στην πρώτη άσκηση και να ονομάσουμε τις αλλαγές που βλέπουμε.
Άσκηση 01: Ξεχωρίζουμε τα χαρακτηριστικά
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Ας αρχίσουμε με μια απλή σύγκριση. Κάθε ζεύγος της εικόνας παρουσιάζει μια ξεχωριστή αλλαγή. Κοιτάζοντας το αριστερό και το δεξί μέρος του, μπορούμε να περιγράψουμε το μέγεθος, το χρώμα, τη μορφή και το αν υπάρχει ακόμη το σχήμα. Κρατάμε την προσοχή μας σε ένα χαρακτηριστικό κάθε φορά.
Τι ζητείται: Εξετάστε χωριστά καθένα από τα τέσσερα ζεύγη. Περιγράψτε τι αλλάζει από αριστερά προς τα δεξιά και βρείτε ένα στοιχείο που παραμένει ίδιο μέσα στο ίδιο ζεύγος.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 01
Στο ζεύγος «Μέγεθος» βλέπουμε έναν μικρό μαύρο κύκλο και δίπλα έναν μεγαλύτερο. Μπορούμε λοιπόν να πούμε με ακρίβεια ότι ο κύκλος μεγαλώνει, ενώ η κυκλική μορφή και το μαύρο χρώμα του διατηρούνται. Στο ζεύγος «Χρώμα» οι δύο κύκλοι έχουν ίδιο μέγεθος, αλλά το εσωτερικό του δεύτερου είναι λευκό. Εδώ αλλάζει το χρώμα, ενώ η μορφή και το μέγεθος μένουν ίδια.
Στο ζεύγος «Μορφή» το τρίγωνο δίνει τη θέση του σε τετράγωνο. Το πρώτο σχήμα έχει τρεις πλευρές και το δεύτερο τέσσερις, επομένως η αλλαγή αφορά το είδος του σχήματος. Το λευκό εσωτερικό διατηρείται. Στο τελευταίο ζεύγος, με τίτλο «Παρουσία», ο μαύρος κύκλος παύει να εμφανίζεται. Το εξωτερικό πλαίσιο παραμένει ίδιο και είναι αυτό που μπορούμε να αναφέρουμε ως σταθερό στοιχείο. Αφού δεν υπάρχει δεύτερος κύκλος, δεν έχουμε πλέον δύο κύκλους για να συγκρίνουμε το μέγεθος ή το χρώμα τους.
Έτσι περιγράψαμε τέσσερις διαφορετικές αλλαγές: μεγέθυνση, αλλαγή χρώματος, αντικατάσταση της μορφής και εξαφάνιση. Κάθε περιγραφή στηρίζεται μόνο στο δικό της ζεύγος. Η λέξη «λευκό» ακολουθεί την ονομασία της εικόνας· πάνω σε λευκό φόντο η εμφάνιση από μόνη της δεν ξεχωρίζει ένα λευκό εσωτερικό από ένα διαφανές.
Κεφάλαιο 2Πλήθος και αριθμητικές σχέσεις
Ένα από τα πιο προσιτά σημεία εκκίνησης είναι το μέτρημα. Ακόμη και μια πυκνή εικόνα γίνεται πιο απλή όταν μεταφέρουμε αυτό που βλέπουμε σε λίγους αριθμούς: δύο τελείες εδώ, τέσσερις στην επόμενη εικόνα, έξι στην τρίτη. Η καταγραφή μάς βοηθά να συγκρίνουμε τα πλήθη χωρίς να χρειάζεται να κρατάμε όλες τις εικόνες στη μνήμη μας.
Τι μετράμε και πώς αλλάζει
Αρχίζουμε αποφασίζοντας ποιο στοιχείο έχει σημασία: τις τελείες, τις πλευρές ενός πολυγώνου, τα σημεία όπου συναντιούνται γραμμές ή τις κλειστές περιοχές που δημιουργούνται. Πολύγωνο είναι ένα κλειστό σχήμα φτιαγμένο από ευθύγραμμα τμήματα, τις πλευρές του. Για να τις μετρήσουμε, διαλέγουμε μια γωνία ως αφετηρία και ακολουθούμε το περίγραμμα ώσπου να επιστρέψουμε εκεί.
Αφού γράψουμε τις μετρήσεις, κοιτάζουμε τη σχέση ανάμεσα σε δύο διαδοχικούς αριθμούς. Στη σειρά 2, 4, 6 προσθέτουμε δύο κάθε φορά. Στη σειρά 2, 4, 8 κάθε πλήθος γίνεται διπλάσιο. Μπορεί επίσης να αυξάνεται το ίδιο το βήμα: από το 1 στο 2 προσθέτουμε ένα, από το 2 στο 4 δύο και από το 4 στο 7 τρία. Σε άλλες σειρές ξεκινάμε από δύο δοσμένους αριθμούς και, από την τρίτη θέση και μετά, βρίσκουμε κάθε νέο αριθμό προσθέτοντας τους δύο αμέσως προηγούμενους. Ελέγχουμε κάθε ιδέα σε όλα τα βήματα στα οποία εφαρμόζεται.
Θα συναντήσουμε ακόμη ομάδες που σχηματίζονται με συγκεκριμένο πλήθος στοιχείων. Αν χωρίσουμε επτά τελείες σε ομάδες των τριών, φτιάχνουμε δύο πλήρεις ομάδες και περισσεύει μία τελεία. Αυτή η μία είναι το υπόλοιπο. Στις τομές γραμμών μετράμε τα διαφορετικά σημεία συνάντησης: όταν πολλές γραμμές περνούν από το ίδιο σημείο, το σημείο αυτό μετριέται μία φορά.
Μήκος, επιφάνεια και μικρά τετράγωνα
Το μήκος μιας πλευράς και το εμβαδόν περιγράφουν διαφορετικά μεγέθη. Το μήκος μάς λέει πόσο εκτείνεται η πλευρά. Το εμβαδόν μετρά πόση επιφάνεια καλύπτει το σχήμα. Ένα τετράγωνο με πλευρά δύο μονάδες χωρίζεται σε δύο σειρές από δύο μικρά τετράγωνα, άρα καλύπτει τέσσερα τέτοια τετράγωνα. Με πλευρά τρεις μονάδες καλύπτει εννέα. Γι’ αυτό χρειάζεται να διαβάζουμε αν η άσκηση ζητά μήκος, εμβαδόν ή πλήθος σχημάτων.
Στα επόμενα παραδείγματα θα εξασκηθούμε σε αυτές τις διαφορετικές μετρήσεις. Θα μετράμε με μια σταθερή διαδρομή, από αριστερά προς τα δεξιά ή γύρω από το περίγραμμα, ώστε να μην παραλείπουμε κάτι και να μην το μετράμε δύο φορές. Μια μικρή σημείωση δίπλα σε κάθε εικόνα αρκεί συχνά για να φανεί η αριθμητική σχέση.
Άσκηση 02: Αύξηση μιας ομάδας και μείωση της άλλης
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Σε καθεμία από τις τέσσερις εικόνες υπάρχουν κύκλοι επάνω και μικρές γραμμές κάτω. Είναι ευκολότερο να παρακολουθήσουμε την αλλαγή αν μετρήσουμε τις δύο ομάδες χωριστά. Έπειτα μπορούμε να τις ενώσουμε νοερά και να εξετάσουμε πόσα στοιχεία υπάρχουν συνολικά.
Τι ζητείται: Μετρήστε σε κάθε εικόνα τους κύκλους και τις γραμμές. Περιγράψτε πώς αλλάζει το πλήθος της κάθε ομάδας και ποιο σύνολο παραμένει σταθερό.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 02
Ακολουθώντας την επάνω ομάδα από αριστερά προς τα δεξιά, μετράμε 1, 2, 3 και 4 κύκλους. Σε κάθε νέα εικόνα υπάρχει ένας κύκλος περισσότερο. Στην κάτω ομάδα συμβαίνει η αντίθετη αλλαγή: οι γραμμές είναι 4, 3, 2 και 1, άρα κάθε φορά λιγοστεύουν κατά μία. Για παράδειγμα, η πρώτη εικόνα με 1 κύκλο και 4 γραμμές γίνεται στη δεύτερη 2 κύκλοι και 3 γραμμές. Το ίδιο βήμα μάς οδηγεί στους 3 κύκλους και στις 2 γραμμές της τρίτης εικόνας, και ύστερα στους 4 κύκλους και στη 1 γραμμή της τέταρτης.
Ας μετρήσουμε τώρα όλα τα στοιχεία μαζί. Στην πρώτη εικόνα έχουμε 1 + 4 = 5, στη δεύτερη 2 + 3 = 5, στην τρίτη 3 + 2 = 5 και στην τέταρτη 4 + 1 = 5. Ο επιπλέον κύκλος αντισταθμίζεται κάθε φορά από τη γραμμή που αφαιρείται: προσθέτουμε ένα στοιχείο και αφαιρούμε ένα, οπότε το σύνολο διατηρείται. Η πλήρης απάντηση είναι ότι οι κύκλοι αυξάνονται κατά 1, οι γραμμές μειώνονται κατά 1 και μαζί παραμένουν πάντοτε 5. Μετρώντας χωριστά τις ομάδες καταλαβαίνουμε και πώς προκύπτει αυτό το σταθερό σύνολο.
Άσκηση 03: Μεταβολή του πλήθους πλευρών
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Ένα κλειστό σχήμα με ευθείες πλευρές λέγεται πολύγωνο. Το όνομά του συχνά μας λέει και πόσες πλευρές έχει: ένα τρίγωνο έχει τρεις. Στην παρακάτω σειρά θα μας βοηθήσει να ακολουθήσουμε προσεκτικά το περίγραμμα κάθε σχήματος.
Τι ζητείται: Μετρήστε τις πλευρές των τεσσάρων σχημάτων της σειράς. Εντοπίστε την αλλαγή από το ένα στο επόμενο και επιλέξτε ποιο από τα Α, Β, Γ και Δ τη συνεχίζει.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 03
Το τρίγωνο της πρώτης εικόνας έχει 3 πλευρές. Το επόμενο σχήμα έχει 4, το πεντάγωνο 5 και το εξάγωνο 6. Οι αριθμοί μάς δείχνουν μια σταθερή αύξηση: 3 + 1 = 4, 4 + 1 = 5 και 5 + 1 = 6. Συνεχίζοντας με τον ίδιο τρόπο, μετά τις 6 πλευρές χρειαζόμαστε 7. Το ζητούμενο σχήμα είναι επομένως ένα επτάγωνο.
Για να το ξεχωρίσουμε ανάμεσα στις επιλογές, ας μετρήσουμε με μια μικρή, σταθερή κίνηση γύρω από κάθε περίγραμμα. Μία πλευρά είναι κάθε ευθύ κομμάτι ανάμεσα σε δύο γωνίες. Μπορούμε επίσης να μετρήσουμε τις κορυφές, δηλαδή τα σημεία όπου συναντιούνται οι πλευρές. Ξεκινάμε από την επάνω κορυφή και προχωράμε γύρω γύρω, προσέχοντας να μη μετρήσουμε ξανά την αρχική όταν επιστρέψουμε σε αυτήν. Στα συγκεκριμένα πολύγωνα οι πλευρές και οι κορυφές είναι ισάριθμες.
Η καταμέτρηση δίνει 6 πλευρές στην Α, 8 στη Β, 7 στη Γ και 5 στη Δ. Επιλέγουμε λοιπόν Γ. Η Β μοιάζει αρκετά με τη Γ, αλλά έχει μία επιπλέον πλευρά. Επίσης, το λοξά τοποθετημένο τετράπλευρο στη δεύτερη εικόνα εξακολουθεί να έχει τέσσερις πλευρές. Η κλίση του σχήματος αλλάζει την όψη του, χωρίς να αλλάζει αυτό που μετράμε.
Άσκηση 04: Πολλαπλασιαστική αύξηση
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Μια ομάδα μπορεί να μεγαλώνει με διαφορετικούς τρόπους. Ίσως προσθέτουμε κάθε φορά τον ίδιο αριθμό κουκκίδων, ίσως πάλι πολλαπλασιάζουμε το προηγούμενο πλήθος με έναν σταθερό αριθμό. Οι διαδοχικές εικόνες θα μας βοηθήσουν να ελέγξουμε ποια σκέψη ταιριάζει στη συγκεκριμένη σειρά.
Τι ζητείται: Η σειρά έχει 1, 2, 4 και 8 κουκκίδες. Βρείτε πόσες χρειάζεται η επόμενη εικόνα και επιλέξτε το σχήμα που περιέχει αυτό το πλήθος.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 04
Οι δύο πρώτες εικόνες δείχνουν ότι η μία κουκκίδα γίνεται δύο. Για να καταλάβουμε πώς συνεχίζεται αυτή η αλλαγή, κοιτάζουμε και τις επόμενες: οι 2 γίνονται 4 και οι 4 γίνονται 8. Κάθε ομάδα έχει δύο φορές όσες κουκκίδες είχε η προηγούμενη. Αυτό λέγεται διπλασιασμός και γράφεται 1 × 2 = 2, 2 × 2 = 4, 4 × 2 = 8.
Μπορούμε να τον φανταστούμε χωρίς καμία δύσκολη πράξη: κρατάμε την υπάρχουσα ομάδα και προσθέτουμε άλλη μία ίδια. Στην τελευταία γνωστή εικόνα υπάρχουν 8 κουκκίδες, οπότε μια ακόμη ομάδα των 8 δίνει 8 + 8 = 16. Αν προσθέταμε πάντοτε μόνο 1, η σειρά θα άρχιζε 1, 2, 3 και δεν θα συμφωνούσε με την τρίτη εικόνα. Εδώ οι προσθήκες μεγαλώνουν μαζί με την ομάδα: προστέθηκε μία κουκκίδα, έπειτα δύο, κατόπιν τέσσερις και τώρα χρειάζεται να προστεθούν οκτώ.
Η επιλογή Β περιέχει 16 κουκκίδες, οργανωμένες σε τέσσερις οριζόντιες σειρές των τεσσάρων: 4 + 4 + 4 + 4 = 16. Η Α έχει 10, η Γ 12 και η Δ 9. Όλες αυτές οι ομάδες είναι μεγαλύτερες από την προηγούμενη, αλλά μόνο η Β δίνει ακριβώς τον διπλασιασμό που παρατηρήσαμε σε κάθε γνωστό βήμα.
Άσκηση 05: Αύξηση με μεταβαλλόμενο βήμα
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Εδώ οι κουκκίδες χτίζουν σιγά σιγά ένα τρίγωνο. Κάθε νέα οριζόντια σειρά προστίθεται στη βάση του και περιέχει μία κουκκίδα περισσότερη από τη σειρά ακριβώς από πάνω. Το σχήμα μάς επιτρέπει να δούμε πώς μεγαλώνει το συνολικό πλήθος.
Τι ζητείται: Οι τέσσερις εικόνες έχουν 1, 3, 6 και 10 κουκκίδες. Προσθέστε νοερά μία ολόκληρη νέα σειρά στη βάση του τριγώνου και επιλέξτε το συνολικό πλήθος της πέμπτης εικόνας.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 05
Ας ακολουθήσουμε την κατασκευή από την κορυφή. Η πρώτη εικόνα έχει μόνο μία κουκκίδα. Στη δεύτερη προστίθενται από κάτω 2, οπότε το σύνολο γίνεται 1 + 2 = 3. Στην τρίτη μπαίνει μια νέα σειρά με 3 κουκκίδες και το σύνολο φτάνει τις 6. Η τέταρτη προσθέτει άλλη μία σειρά, αυτή τη φορά με 4, και έτσι φτάνουμε στις 10. Κάθε εικόνα κρατά τις προηγούμενες σειρές και αποκτά μία καινούργια στη βάση της.
Η επόμενη σειρά πρέπει να έχει 5 κουκκίδες, αφού κάθε χαμηλότερη σειρά έχει μία περισσότερη από εκείνη που βρίσκεται ακριβώς επάνω της. Στις 10 κουκκίδες που υπάρχουν ήδη προσθέτουμε λοιπόν 5: 10 + 5 = 15. Αυτό είναι το πλήθος της επιλογής Γ. Μπορούμε να ελέγξουμε την απάντηση προσθέτοντας όλες τις σειρές του νέου τριγώνου: 1 + 2 + 3 + 4 + 5 = 15.
Οι διαφορές ανάμεσα στα διαδοχικά σύνολα εξηγούν την ίδια κατασκευή με αριθμούς: 3 − 1 = 2, 6 − 3 = 3 και 10 − 6 = 4. Η επόμενη προσθήκη είναι 5. Οι άλλες επιλογές θα πρόσθεταν στις 10 κουκκίδες μόνο 2 για την Α, 4 για τη Β ή 6 για τη Δ, αντί για τις 5 της νέας σειράς.
Άσκηση 06: Άθροισμα των δύο προηγούμενων πληθών
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Μερικές σειρές συνδέουν μια εικόνα με τις δύο που βρίσκονται αμέσως πριν από αυτήν. Για να εξετάσουμε μια τέτοια σχέση, καταγράφουμε πόσες κουκκίδες έχει κάθε εικόνα και δοκιμάζουμε πώς συνδυάζονται τα γειτονικά πλήθη. Η τακτοποίηση των κουκκίδων βοηθά απλώς να τις μετράμε.
Τι ζητείται: Οι γνωστές εικόνες περιέχουν 2, 3, 5 και 8 κουκκίδες. Πόσες θα έχει η επόμενη; Επιλέξτε την εικόνα με το πλήθος που συνεχίζει τη σχέση.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 06
Ας κοιτάξουμε την τρίτη εικόνα, όπου υπάρχουν 5 κουκκίδες, μαζί με τις δύο προηγούμενές της. Τα πλήθη εκείνων είναι 2 και 3 και το άθροισμά τους δίνει ακριβώς 2 + 3 = 5. Ελέγχουμε την ίδια ιδέα στην τέταρτη εικόνα: αμέσως πριν από αυτήν βρίσκονται οι εικόνες με 3 και 5 κουκκίδες, και πράγματι 3 + 5 = 8. Έχουμε έτσι έναν τρόπο που εξηγεί και τα δύο γνωστά αποτελέσματα.
Για τη ζητούμενη εικόνα μετακινούμε την προσοχή μας μία θέση δεξιά. Οι δύο αμέσως προηγούμενες τιμές είναι τώρα 5 και 8, οπότε υπολογίζουμε 5 + 8 = 13. Κάθε νέο βήμα χρησιμοποιεί ένα νέο ζευγάρι γειτονικών τιμών. Οι αρχικές τιμές 2 και 3 μάς δίνουν την αφετηρία· ο κανόνας της πρόσθεσης αρχίζει στην τρίτη εικόνα, όταν υπάρχουν ήδη δύο προηγούμενες για να τις συνδυάσουμε.
Στην επιλογή Δ μετράμε τρεις σειρές των 4 κουκκίδων και μία ακόμη κάτω από αυτές: 4 + 4 + 4 + 1 = 13. Αυτή είναι η σωστή απάντηση. Η Α περιέχει 11, η Β 16 και η Γ 12. Για να ελέγξουμε τη δική μας πράξη, αρκεί να βεβαιωθούμε ότι προσθέσαμε τις τελευταίες δύο τιμές, 5 και 8, χωρίς να συμπεριλάβουμε ξανά τα παλαιότερα 2 και 3.
Άσκηση 07: Ομάδες και υπόλοιπο
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Σκεφτείτε ότι θέλουμε να τακτοποιήσουμε τις ίδιες κουκκίδες σε μικρά κουτιά. Κάθε ορθογώνιο της εικόνας παριστάνει μία ομάδα. Γεμίζουμε το ένα πριν περάσουμε στο επόμενο, ενώ η τελευταία ομάδα κρατά όσες κουκκίδες απομένουν. Αλλάζει η τακτοποίηση, όχι το διαθέσιμο σύνολο.
Τι ζητείται: Χωρίστε τις 11 κουκκίδες σε ομάδες των 5, ακολουθώντας τα παραδείγματα με ομάδες των 2, των 3 και των 4. Γεμίστε κάθε ομάδα πριν αρχίσετε την επόμενη· η τελευταία επιτρέπεται να έχει λιγότερες από 5 κουκκίδες.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 07
Οι τρεις γνωστές εικόνες περιέχουν από 11 κουκκίδες. Στην πρώτη γεμίζουν πέντε ομάδες των 2 και μένει μία κουκκίδα: 2 + 2 + 2 + 2 + 2 + 1 = 11. Στη δεύτερη έχουμε 3 + 3 + 3 + 2 = 11 και στην τρίτη 4 + 4 + 3 = 11. Το τελευταίο ορθογώνιο κάθε εικόνας κρατά τις κουκκίδες που δεν φτάνουν για άλλη μία γεμάτη ομάδα.
Στη δική μας κατασκευή βάζουμε 5 κουκκίδες στο πρώτο ορθογώνιο. Από τις αρχικές 11 απομένουν 11 − 5 = 6. Οι 6 αρκούν για να γεμίσουμε και δεύτερο ορθογώνιο με 5, οπότε απομένει 6 − 5 = 1. Αυτή η μία κουκκίδα μπαίνει σε τρίτο ορθογώνιο. Σχεδιάζουμε επομένως δύο γεμάτες ομάδες των 5 και μία τελευταία ομάδα με 1 κουκκίδα: 5 + 5 + 1.
Η κουκκίδα της τελευταίας ομάδας είναι το υπόλοιπο, δηλαδή ό,τι περισσεύει αφού σχηματίσουμε όσες γεμάτες ομάδες μπορούμε. Ο έλεγχος 5 + 5 + 1 = 11 δείχνει ότι χρησιμοποιήσαμε ακριβώς τις διαθέσιμες κουκκίδες. Η τελευταία ομάδα μένει μικρότερη επειδή δεν υπάρχουν άλλες τέσσερις κουκκίδες για να τη συμπληρώσουν.
Άσκηση 08: Καταμέτρηση τομών γραμμών
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Μια τομή είναι το σημείο όπου δύο γραμμές διασταυρώνονται, όπως δύο δρόμοι σε μια διασταύρωση. Στα σχέδια που ακολουθούν οι κατακόρυφες γραμμές πηγαίνουν από πάνω προς τα κάτω και οι οριζόντιες από αριστερά προς τα δεξιά. Κάθε κατακόρυφη συναντά όλες τις οριζόντιες του ίδιου σχεδίου.
Τι ζητείται: Τα πρώτα τρία σχέδια έχουν 2, 4 και 6 τομές. Μετρήστε τις τομές στο τέταρτο και επιλέξτε το σωστό πλήθος. Υπολογίζουμε τα σημεία διασταύρωσης, χωρίς τα άκρα των γραμμών.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 08
Η εικόνα μάς δείχνει ποια σημεία χρειάζεται να μετρήσουμε. Στο πρώτο σχέδιο η μία κατακόρυφη γραμμή συναντά δύο οριζόντιες, άρα δημιουργεί 2 τομές. Στο δεύτερο υπάρχουν δύο κατακόρυφες και καθεμία συναντά δύο οριζόντιες: 2 + 2 = 4 τομές. Στο τρίτο οι κατακόρυφες παραμένουν δύο, αλλά συναντούν από τρεις οριζόντιες, οπότε οι τομές γίνονται 3 + 3 = 6.
Στο τέταρτο σχέδιο ακολουθούμε την αριστερή κατακόρυφη από πάνω προς τα κάτω και συναντάμε 3 διασταυρώσεις. Η μεσαία κατακόρυφη έχει άλλες 3 και η δεξιά επίσης 3. Συνολικά μετράμε 3 + 3 + 3 = 9, ή με τη σύντομη γραφή της ίδιας πρόσθεσης, 3 × 3 = 9. Επιλέγουμε Γ. Μπορούμε να επιβεβαιώσουμε το αποτέλεσμα ακολουθώντας τις οριζόντιες γραμμές: 3 τομές στην επάνω, 3 στη μεσαία και 3 στην κάτω.
Οι αριθμοί 2, 4, 6 ίσως μας έκαναν να περιμένουμε το 8 της επιλογής Β. Εδώ όμως το τέταρτο σχέδιο υπάρχει ήδη και μας ζητείται να μετρήσουμε τις δικές του τομές. Η πρόσθετη κατακόρυφη συναντά τρεις οριζόντιες, οπότε προσθέτει 3 τομές στις προηγούμενες 6. Τα ελεύθερα άκρα των γραμμών μένουν έξω από την καταμέτρηση, καθώς εκεί δεν συναντιούνται δύο γραμμές.
Άσκηση 09: Κλειστές περιοχές και διαχωριστικές γραμμές
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Το εσωτερικό ενός τετραγώνου μπορεί να χωριστεί σε μικρότερα κομμάτια. Καθένα από αυτά τα κομμάτια το ονομάζουμε περιοχή. Οι εσωτερικές γραμμές λειτουργούν σαν χωρίσματα, και εδώ φτάνουν όλες από την επάνω έως την κάτω πλευρά του τετραγώνου.
Τι ζητείται: Στα τρία πρώτα τετράγωνα υπάρχουν αντίστοιχα 0, 1 και 2 κατακόρυφες εσωτερικές γραμμές. Πόσες ξεχωριστές περιοχές σχηματίζουν οι 3 αντίστοιχες γραμμές του τέταρτου τετραγώνου;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 09
Ας φανταστούμε το πρώτο τετράγωνο σαν έναν χώρο που δεν έχει ακόμη χωρίσματα. Όλο το εσωτερικό του αποτελεί μία περιοχή. Στη δεύτερη εικόνα μια γραμμή χωρίζει αυτόν τον χώρο σε δύο. Στην τρίτη, οι δύο γραμμές δημιουργούν τρεις λευκές λωρίδες. Κάθε λωρίδα είναι μία ξεχωριστή περιοχή, επειδή για να περάσουμε από τη μία στην επόμενη χρειάζεται να διασχίσουμε τη μαύρη διαχωριστική γραμμή.
Στο τέταρτο τετράγωνο μπορούμε να δείξουμε τέσσερις τέτοιες λωρίδες, προχωρώντας από αριστερά προς τα δεξιά. Επομένως οι περιοχές είναι 4 και η σωστή επιλογή είναι η Α. Οι 3 εσωτερικές γραμμές είναι τα χωρίσματα ανάμεσά τους. Το 3 της Β μετρά τα χωρίσματα, ενώ η ερώτηση ζητά τα κομμάτια που σχηματίζονται μέσα στο τετράγωνο.
Ο υπολογισμός 3 + 1 = 4 ταιριάζει εδώ επειδή οι γραμμές είναι παράλληλες, δηλαδή δεν διασταυρώνονται, και φτάνουν από τη μία πλευρά στην απέναντι. Κάθε νέα γραμμή χωρίζει μία υπάρχουσα περιοχή στα δύο και έτσι προσθέτει μία περιοχή στο σύνολο. Αν οι γραμμές διασταυρώνονταν ή σταματούσαν πριν φτάσουν στην απέναντι πλευρά, θα εξετάζαμε ξανά την εικόνα. Ο κανόνας προκύπτει από τον συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο είναι σχεδιασμένα τα χωρίσματα.
Άσκηση 10: Μήκος πλευράς και αριθμός μικρών τετραγώνων
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Τα τετράγωνα της εικόνας μοιάζουν με δάπεδα στρωμένα με ίσα μικρά πλακάκια. Κάθε μικρό τετραγωνάκι λέγεται κελί. Μετρώντας τα κελιά βρίσκουμε πόση επιφάνεια καλύπτει το μεγάλο τετράγωνο, δηλαδή το εμβαδόν του.
Τι ζητείται: Κάθε κελί έχει πλευρά 1 μονάδα και ονομάζεται μοναδιαίο κελί. Οι πλευρές των τεσσάρων μεγάλων τετραγώνων είναι αντίστοιχα 1, 2, 3 και 4 μονάδες. Πόσα μοναδιαία κελιά περιέχει το τέταρτο τετράγωνο;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 10
Στο τέταρτο τετράγωνο η επάνω οριζόντια σειρά έχει 4 μικρά κελιά. Από κάτω υπάρχουν άλλες τρεις ίδιες σειρές. Αν τις μετρήσουμε μία μία, παίρνουμε 4 + 4 + 4 + 4 = 16 κελιά. Ο πολλαπλασιασμός 4 × 4 = 16 περιγράφει ακριβώς αυτή την καταμέτρηση: τέσσερις σειρές, με τέσσερα κελιά στην καθεμία. Σωστή είναι η επιλογή Δ.
Ο ίδιος τρόπος εξηγεί και τα προηγούμενα τετράγωνα. Το πρώτο έχει 1 × 1 = 1 κελί, το δεύτερο 2 × 2 = 4 και το τρίτο 3 × 3 = 9. Όσο μεγαλώνει η πλευρά, αυξάνονται τόσο τα κελιά κάθε σειράς όσο και οι σειρές που χωρούν στο τετράγωνο. Γι’ αυτό στην τέταρτη εικόνα δεν αρκεί να μετρήσουμε μόνο τα 4 κελιά κατά μήκος μιας πλευράς.
Η πλευρά μάς δίνει μήκος: εδώ είναι 4 μονάδες. Τα 16 κελιά μάς δίνουν το εμβαδόν, δηλαδή πόση επιφάνεια καλύπτεται. Αφού κάθε μοναδιαίο κελί έχει εμβαδόν 1 τετραγωνική μονάδα, ολόκληρο το τετράγωνο έχει 16 τετραγωνικές μονάδες. Για έναν τελευταίο έλεγχο, το 12 της επιλογής Β θα κάλυπτε μόνο τρεις σειρές των τεσσάρων κελιών. Η τέταρτη σειρά, που φαίνεται καθαρά στην εικόνα, χρειάζεται άλλες 4.
Κεφάλαιο 3Χρώμα, μέγεθος και επανάληψη
Ας σκεφτούμε μια σειρά από φανάρια που ανάβουν εναλλάξ με δύο χρώματα. Για να προβλέψουμε το επόμενο, παρακολουθούμε τον ρυθμό της αλλαγής. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει στις εικόνες αυτού του κεφαλαίου: ένα χαρακτηριστικό αλλάζει, μια μικρή ομάδα επαναλαμβάνεται και η επανάληψη μάς οδηγεί στην εικόνα που λείπει.
Αναγνωρίζουμε την ομάδα που επαναλαμβάνεται
Στη σειρά μαύρο, λευκό, μαύρο, λευκό επανέρχεται η ίδια ομάδα δύο χρωμάτων. Στη σειρά κύκλος, τρίγωνο, τετράγωνο, κύκλος, τρίγωνο, τετράγωνο επαναλαμβάνεται μια ομάδα τριών μορφών. Αναζητούμε τη μικρότερη ομάδα εικόνων που επαναλαμβάνεται ολόκληρη με την ίδια σειρά. Το πλήθος των εικόνων αυτής της ομάδας λέγεται περίοδος: στο πρώτο παράδειγμα είναι 2 και στο δεύτερο 3. Μπορούμε να σημειώσουμε την ομάδα και να τη διαβάσουμε ξανά από την αρχή, σαν μια μικρή φράση που επαναλαμβάνεται.
Η επανάληψη μπορεί να είναι πιο αργή απ’ όσο περιμένουμε. Για παράδειγμα, ένα χρώμα μπορεί να παραμένει ίδιο σε δύο διαδοχικές εικόνες και να αλλάζει στις επόμενες δύο. Γι’ αυτό ελέγχουμε πόσες φορές εμφανίζεται κάθε στάδιο πριν περάσουμε στο επόμενο. Αν αλλάζουν μαζί χρώμα και μορφή, κρατάμε χωριστή σημείωση για το καθένα και ύστερα ενώνουμε τα αποτελέσματα.
Παρατηρούμε και μετράμε με σταθερό τρόπο
Όταν το σχήμα μεγαλώνει, χρειαζόμαστε ένα σταθερό μέτρο σύγκρισης. Οι χαραγές μιας κλίμακας ή τα μικρά ίσα διαστήματα μας επιτρέπουν να πούμε πόσες μονάδες έχει το μήκος του. Έτσι η περιγραφή «φαίνεται μεγαλύτερο» γίνεται πιο συγκεκριμένη, όπως «το μήκος αυξήθηκε κατά μία μονάδα». Το μέγεθος δεν πρέπει να συγχέεται με το πλήθος: ένας μεγάλος κύκλος παραμένει ένα αντικείμενο.
Τέλος, κοιτάζουμε το εσωτερικό των σχημάτων. Γραμμές που είναι οριζόντιες, κατακόρυφες ή λοξές μπορεί να ακολουθούν τον δικό τους κύκλο, ενώ το εξωτερικό περίγραμμα μένει ίδιο. Οι ασκήσεις 11 έως 15 θα μας βοηθήσουν να αναγνωρίζουμε ποιο χαρακτηριστικό επαναλαμβάνεται και σε ποιο σημείο του κύκλου βρισκόμαστε.
Άσκηση 11: Απλή εναλλαγή χρώματος
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Οι τέσσερις κύκλοι έχουν το ίδιο μέγεθος και την ίδια θέση μέσα στα πλαίσια. Το στοιχείο που χρειάζεται να παρακολουθήσουμε είναι το χρώμα τους. Διαβάστε τη σειρά από αριστερά προς τα δεξιά και δείτε αν κάποια μικρή ομάδα χρωμάτων εμφανίζεται ξανά.
Τι ζητείται: Παρατηρήστε πώς διαδέχονται το ένα το άλλο τα χρώματα των τεσσάρων πρώτων κύκλων. Με ποιο χρώμα θα συμπληρώσετε τον κύκλο στην 5η εικόνα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 11
Διαβάζοντας τα χρώματα στη σειρά, βρίσκουμε μαύρο, λευκό, μαύρο, λευκό. Μετά από κάθε μαύρο έρχεται ένας λευκός κύκλος και μετά από κάθε λευκό επιστρέφει ο μαύρος. Αυτή είναι η εναλλαγή: δύο χρώματα παίρνουν διαδοχικά τη θέση το ένα του άλλου. Επειδή ο τέταρτος κύκλος είναι λευκός, στην πέμπτη εικόνα χρειάζεται μαύρος κύκλος.
Μπορούμε να δούμε τον ίδιο κανόνα και ως ένα μικρό ζευγάρι που επαναλαμβάνεται. Οι εικόνες 1 και 2 σχηματίζουν το ζευγάρι «μαύρο, λευκό». Οι εικόνες 3 και 4 επαναλαμβάνουν ολόκληρο το ίδιο ζευγάρι, οπότε η 5η αρχίζει ένα καινούργιο με το πρώτο του χρώμα, το μαύρο. Για να συμπληρώσουμε την εικόνα, σχεδιάζουμε έναν κύκλο όπως τον πρώτο ή τον τρίτο και γεμίζουμε το εσωτερικό του με μαύρο. Το μέγεθος, η μορφή και η θέση διατηρούνται. Αν κοιτάξουμε μαζί τις θέσεις 1, 3 και 5, οι τρεις κύκλοι έχουν τώρα το ίδιο χρώμα, όπως απαιτεί η επανάληψη.
Άσκηση 12: Κύκλος τριών μορφών
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Μερικές φορές η εικόνα που περιμένουμε προκύπτει από την επανάληψη μιας ολόκληρης μικρής ομάδας. Αξίζει λοιπόν να κοιτάζουμε όχι μόνο γειτονικά σχήματα, αλλά και ομάδες που μπορεί να έχουν την ίδια σειρά. Εδώ θα εξετάσουμε τα σχήματα ανά τρία.
Τι ζητείται: Συγκρίνετε τις εικόνες 1–3 με τις εικόνες 4–6. Ποιο σχήμα ταιριάζει στην 7η θέση, όπου αρχίζει η επόμενη τριάδα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 12
Στις θέσεις 1, 2 και 3 βλέπουμε τρίγωνο, τετράγωνο και κύκλο. Ακριβώς η ίδια διαδοχή εμφανίζεται στις θέσεις 4, 5 και 6. Το τρίγωνο της 4ης θέσης ταιριάζει με εκείνο της 1ης, το τετράγωνο της 5ης με εκείνο της 2ης και ο κύκλος της 6ης με εκείνον της 3ης. Έχουν επομένως ολοκληρωθεί δύο ίδιες τριάδες.
Στην 7η θέση αρχίζει μια τρίτη τριάδα με το πρώτο της σχήμα, το τρίγωνο. Συμπληρώνουμε λοιπόν ένα λευκό τρίγωνο με την κορυφή προς τα πάνω, όπως στις θέσεις 1 και 4. Αν συνεχίζαμε, θα ακολουθούσε τετράγωνο στην 8η θέση και κύκλος στην 9η, ώστε να ολοκληρωθεί πάλι η ίδια σειρά.
Η λέξη «κύκλος» στον τίτλο περιγράφει αυτή την επιστροφή στην αρχή της ομάδας. Εδώ χρειάζεται να τη διακρίνουμε από τον κύκλο ως γεωμετρικό σχήμα, ο οποίος είναι το τρίτο μέλος της τριάδας. Η επανάληψη περιλαμβάνει και τα τρία σχήματα με σταθερή σειρά. Τα τρίγωνα στις θέσεις 1, 4 και 7 μάς δίνουν έναν γρήγορο έλεγχο: εμφανίζονται ανά τρεις θέσεις.
Άσκηση 13: Αλλαγή ανά δύο εικόνες
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Το χρώμα δεν χρειάζεται να αλλάζει σε κάθε νέα εικόνα. Μπορεί να παραμένει ίδιο για δύο συνεχόμενες θέσεις και έπειτα να δίνει τη θέση του στο άλλο. Για να αναγνωρίσουμε έναν τέτοιο ρυθμό, μετράμε πόσους ίδιους κύκλους συναντάμε διαδοχικά.
Τι ζητείται: Τα χρώματα των έξι πρώτων κύκλων είναι, με τη σειρά, μαύρο, μαύρο, λευκό, λευκό, μαύρο και μαύρο. Παρακολουθήστε πότε αλλάζει το χρώμα και συμπληρώστε τον κύκλο της 7ης εικόνας.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 13
Ας διαβάσουμε τη σειρά ανά δύο εικόνες. Στις θέσεις 1 και 2 έχουμε δύο μαύρους κύκλους. Στις θέσεις 3 και 4 ακολουθούν δύο λευκοί, ενώ στις 5 και 6 εμφανίζονται ξανά δύο μαύροι. Το χρώμα παραμένει ίδιο μέσα σε κάθε ζευγάρι και αλλάζει όταν αρχίζει το επόμενο. Με την 6η εικόνα έχει ολοκληρωθεί το δεύτερο μαύρο ζευγάρι, άρα η 7η αρχίζει ένα λευκό ζευγάρι. Ο ζητούμενος κύκλος είναι λευκός και λευκός θα ήταν επίσης ο κύκλος της 8ης θέσης.
Μπορούμε να οργανώσουμε την ίδια παρατήρηση σε μια μεγαλύτερη ομάδα: «μαύρο, μαύρο, λευκό, λευκό». Αυτές οι τέσσερις εικόνες σχηματίζουν την ομάδα που επαναλαμβάνεται. Λέμε ότι η περίοδός της είναι 4, επειδή μετά από τέσσερις θέσεις αρχίζει ξανά η ίδια διαδοχή. Η δεύτερη τετράδα ξεκινά στην 5η θέση, οπότε η 7η είναι η τρίτη εικόνα αυτής της τετράδας. Πρέπει λοιπόν να ταιριάζει με την τρίτη εικόνα της πρώτης τετράδας, που είναι λευκή. Οι δύο τρόποι ελέγχου μάς οδηγούν στο ίδιο χρώμα: παρακολουθούμε είτε τα ζευγάρια είτε ολόκληρη την επαναλαμβανόμενη τετράδα.
Άσκηση 14: Μέγεθος και σταθερή μονάδα σύγκρισης
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Ο χάρακας μάς δίνει έναν σταθερό τρόπο να συγκρίνουμε τα ορθογώνια. Τα διαστήματα ανάμεσα σε γειτονικές μικρές γραμμές είναι ίσα και καθένα αντιστοιχεί σε 1 μονάδα. Για να βρούμε το πλάτος, μετράμε από την αριστερή πλευρά του ορθογωνίου έως τη δεξιά.
Τι ζητείται: Η αριστερή πλευρά μένει στο 0 και το πλάτος γίνεται διαδοχικά 2, 3, 4 και 5 μονάδες. Ποια επιλογή δείχνει το ορθογώνιο με το επόμενο πλάτος;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 14
Στις τέσσερις εικόνες η αριστερή πλευρά ξεκινά από το ίδιο σημείο, το 0, ενώ η δεξιά προχωρά λίγο περισσότερο κάθε φορά. Μετρώντας τα διαστήματα του χάρακα, βρίσκουμε πλάτη 2, 3, 4 και 5 μονάδων. Η αύξηση είναι σταθερή: προστίθεται μία μονάδα στο πλάτος της προηγούμενης εικόνας. Η επόμενη δεξιά πλευρά πρέπει επομένως να φτάσει στις 5 + 1 = 6 μονάδες. Αυτό συμβαίνει στην επιλογή Α.
Κατά τη μέτρηση προσέχουμε ότι μία μονάδα είναι το διάστημα ανάμεσα σε δύο γειτονικές χαραγές. Η χαραγή του 0 δείχνει από πού αρχίζουμε· δεν μετρά ως πρώτη μονάδα. Από εκεί μέχρι την επόμενη χαραγή διανύουμε μία μονάδα, μέχρι τη δεύτερη δύο, και συνεχίζουμε έως τις έξι. Στη Β η δεξιά πλευρά σταματά στις 5 μονάδες, στη Γ στις 4 και στη Δ στις 7, οπότε καμία τους δεν δίνει το αμέσως επόμενο πλάτος.
Μπορούμε επίσης να φανταστούμε ότι προσθέτουμε δεξιά στο ορθογώνιο μία στενή λωρίδα πλάτους 1 μονάδας. Το ύψος παραμένει ίδιο, άρα κάθε νέα λωρίδα προσθέτει και ίση επιφάνεια. Η μέτρηση που μας ζητείται εδώ είναι το πλάτος: στην επόμενη εικόνα είναι 6 μονάδες, από το σταθερό 0 έως τη νέα δεξιά πλευρά.
Άσκηση 15: Γραμμές μέσα στο σχήμα και κατεύθυνσή τους
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Στα τετράγωνα της εικόνας το εσωτερικό καλύπτεται με παράλληλες γραμμές, που προχωρούν δίπλα δίπλα χωρίς να διασταυρώνονται. Αυτός ο τρόπος σχεδίασης λέγεται διαγράμμιση. Ακόμη κι όταν το εξωτερικό περίγραμμα παραμένει ίδιο, η κατεύθυνση αυτών των γραμμών μπορεί να αλλάζει. Στη σειρά που ακολουθεί θα παρατηρήσουμε προς τα πού απλώνονται.
Τι ζητείται: Εξετάστε την κατεύθυνση των γραμμών στις τέσσερις εικόνες. Ποια επιλογή συνεχίζει την ίδια εναλλαγή μέσα στο επόμενο τετράγωνο;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 15
Στην πρώτη εικόνα οι πέντε γραμμές απλώνονται από αριστερά προς τα δεξιά, όπως οι γραμμές ενός τετραδίου. Αυτή την κατεύθυνση την ονομάζουμε οριζόντια. Στη δεύτερη πηγαίνουν από πάνω προς τα κάτω, δηλαδή είναι κατακόρυφες. Η τρίτη εικόνα επαναφέρει τις οριζόντιες και η τέταρτη τις κατακόρυφες. Οι γραμμές εμφανίζονται λοιπόν διαδοχικά οριζόντιες, κατακόρυφες, οριζόντιες και κατακόρυφες.
Η πέμπτη εικόνα συνεχίζει με οριζόντιες γραμμές. Αναζητούμε ένα τετράγωνο όπως στην πρώτη και στην τρίτη εικόνα, με τις ίδιες πέντε εσωτερικές γραμμές. Η επιλογή Γ έχει ακριβώς αυτή τη μορφή. Παρατηρούμε μαζί και το περίγραμμα και το εσωτερικό, ώστε η απάντηση να συμφωνεί με όλα όσα διατηρούνται στη σειρά.
Στην Α το εσωτερικό είναι ολόκληρο μαύρο, ενώ στη Β είναι λευκό χωρίς διαγράμμιση. Και στις δύο περιπτώσεις οι πέντε ξεχωριστές γραμμές χάνονται. Η Δ τις διατηρεί, αλλά τις δείχνει κατακόρυφες, όπως στην τέταρτη εικόνα. Θα επαναλάμβανε έτσι την ίδια κατεύθυνση δύο φορές διαδοχικά. Η Γ κρατά το τετράγωνο και το πλήθος των γραμμών σταθερά, δίνοντας τη σωστή επόμενη κατεύθυνση.
Κεφάλαιο 4Θέση και κίνηση των σχημάτων
Ένα σχήμα μπορεί να διατηρεί το χρώμα, το μέγεθος και τη μορφή του, αλλά να εμφανίζεται κάθε φορά σε άλλο σημείο. Τότε φανταζόμαστε ότι ακολουθούμε τη διαδρομή του, όπως θα παρακολουθούσαμε ένα πιόνι πάνω σε ένα παιχνίδι. Μας ενδιαφέρουν η θέση από την οποία ξεκινά, η κατεύθυνση της κίνησης και το μήκος κάθε βήματος.
Παρακολουθούμε τη διαδρομή
Για να μετρήσουμε μια μετακίνηση σε πλέγμα, ξεκινάμε από το κελί όπου βρίσκεται το αντικείμενο. Αν πηγαίνει στο αμέσως διπλανό κελί, έχει κάνει ένα βήμα. Η αρχική του θέση είναι η αφετηρία και δεν προσθέτει άλλο ένα βήμα. Σε κυκλική διαδρομή ακολουθούμε τη φορά που υποδεικνύει ο κανόνας και μετράμε διαδοχικά τις θέσεις από τις οποίες περνά.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το αντικείμενο φτάνει στην άκρη. Μπορεί να αλλάζει φορά και να επιστρέφει, όπως μια μπάλα που αναπηδά σε τοίχο. Μπορεί επίσης να συνεχίζει από την απέναντι πλευρά, όπως μια λίστα που μετά το τελευταίο στοιχείο ξαναρχίζει από το πρώτο. Το ποια από αυτές τις κινήσεις ισχύει προκύπτει από την εκφώνηση και τις εικόνες.
Το βήμα δεν είναι πάντοτε σταθερό. Ένας δείκτης μπορεί να προχωρά πρώτα μία θέση, έπειτα δύο και στη συνέχεια τρεις. Καταγράφοντας χωριστά τα σημεία στα οποία βρίσκεται και τα βήματα που έκανε, καταλαβαίνουμε ευκολότερα τι αλλάζει. Στους δύο δακτυλίους της άσκησης 20 θα παρακολουθήσουμε κάθε χρωματισμένο τμήμα στη δική του διαδρομή.
Η θέση του ενός σε σχέση με το άλλο
Όταν κινούνται δύο αντικείμενα, εξετάζουμε και τη μεταξύ τους σχέση. Ένα μικρό σημάδι μπορεί να παραμένει πάντοτε δεξιά από ένα μεγαλύτερο σχήμα, ακόμη κι αν και τα δύο αλλάζουν θέση μέσα στο πλαίσιο. Αυτή η σταθερή σχέση είναι μέρος του κανόνα. Στις ασκήσεις 16 έως 21 θα περιγράφουμε λοιπόν τόσο πού βρίσκεται κάθε στοιχείο όσο και πώς συνδέεται η θέση του με τα υπόλοιπα.
Άσκηση 16: Μετακίνηση με σταθερό προσανατολισμό
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Ένα βέλος μάς επιτρέπει να παρακολουθούμε δύο διαφορετικά πράγματα: πού βρίσκεται και προς τα πού δείχνει. Το πρώτο είναι η θέση του, ενώ το δεύτερο λέγεται προσανατολισμός. Στις εικόνες που ακολουθούν θα εξετάσουμε καθένα από αυτά τα χαρακτηριστικά χωριστά.
Τι ζητείται: Ακολουθήστε το βέλος στις πέντε εικόνες. Περιγράψτε από ποιες γωνίες του πλαισίου περνά και προς ποια κατεύθυνση δείχνει η αιχμή του σε κάθε εικόνα.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 16
Το βέλος ξεκινά επάνω αριστερά. Στη δεύτερη εικόνα βρίσκεται επάνω δεξιά, στην τρίτη κάτω δεξιά και στην τέταρτη κάτω αριστερά. Η πέμπτη εικόνα το δείχνει ξανά επάνω αριστερά. Αν ενώσουμε νοερά αυτές τις θέσεις, η διαδρομή πηγαίνει δεξιά, κάτω, αριστερά και τέλος πάνω. Ακολουθεί τη φορά των δεικτών του ρολογιού, την οποία ονομάζουμε δεξιόστροφη. Έπειτα από τέσσερις μετακινήσεις το βέλος έχει επιστρέψει στη γωνία από την οποία ξεκίνησε.
Ας κοιτάξουμε τώρα μόνο την αιχμή. Και στις πέντε εικόνες δείχνει προς τα πάνω. Αυτό σημαίνει ότι το βέλος διατηρεί τον ίδιο προσανατολισμό σε όλη τη διαδρομή του. Από την πρώτη στη δεύτερη εικόνα, για παράδειγμα, η θέση του μεταφέρεται προς τα δεξιά, ενώ η αιχμή εξακολουθεί να δείχνει πάνω. Μπορούμε να το φανταστούμε σαν ένα χάρτινο βέλος που το σέρνουμε από γωνία σε γωνία, προσέχοντας να μην το γυρίσουμε.
Η πλήρης περιγραφή συνδυάζει τις δύο παρατηρήσεις: το βέλος μετακινείται δεξιόστροφα στις τέσσερις γωνίες του πλαισίου και παραμένει πάντοτε στραμμένο προς τα πάνω. Η λέξη «δεξιόστροφα» αφορά εδώ τη διαδρομή των θέσεών του. Το ίδιο το σχήμα δεν περιστρέφεται γύρω από το κέντρο του.
Άσκηση 17: Αλλαγή φοράς στην άκρη
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Η κουκκίδα κινείται μέσα σε μια μικρή σειρά τεσσάρων θέσεων. Για να καταλάβουμε τη διαδρομή της, χρειάζεται να παρατηρήσουμε τόσο τα βήματα προς τη δεξιά άκρη όσο και όσα συμβαίνουν αφού τη φτάσει. Οι δύο τελευταίες εικόνες μάς δίνουν χρήσιμα στοιχεία γι’ αυτή τη συνέχεια.
Τι ζητείται: Αριθμούμε τις θέσεις 1, 2, 3 και 4 από αριστερά προς τα δεξιά. Η κουκκίδα εμφανίζεται διαδοχικά στις θέσεις 1, 2, 3, 4, 3, 2. Σε ποια θέση θα βρίσκεται στο επόμενο βήμα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 17
Στις πρώτες τέσσερις εικόνες η κουκκίδα προχωρά μία θέση προς τα δεξιά κάθε φορά: 1 → 2 → 3 → 4. Η θέση 4 είναι η δεξιότερη άκρη της διαδρομής. Η επόμενη εικόνα δείχνει την κουκκίδα στη θέση 3 και η τελευταία στη θέση 2. Από αυτές τις δύο εικόνες καταλαβαίνουμε ότι, μόλις έφτασε στην άκρη, άρχισε να επιστρέφει με βήματα μιας θέσης προς τα αριστερά.
Συνεχίζοντας την επιστροφή, από τη θέση 2 θα πάει στη θέση 1. Η σωστή απάντηση είναι επομένως η Α. Αν ακολουθήσουμε τη διαδρομή με το δάχτυλο, θα κάνουμε τρία μικρά βήματα προς τα δεξιά και έπειτα τρία προς τα αριστερά για να επιστρέψουμε στην αρχή. Τα δεδομένα δείχνουν αυτή την αλλαγή φοράς: μετά τη δεξιά άκρη η κουκκίδα περνά ξανά από τις ενδιάμεσες θέσεις 3 και 2.
Στην εικόνα υπάρχουν δύο διαφορετικές αριθμήσεις που μας βοηθούν να προσανατολιστούμε. Οι αριθμοί 1–6 επάνω από τα πλαίσια λένε ποια εικόνα κοιτάζουμε. Οι θέσεις μέσα σε κάθε πλαίσιο είναι μόνο τέσσερις. Έτσι, στην 6η εικόνα η κουκκίδα βρίσκεται στη θέση 2 και στην επόμενη εικόνα θα βρεθεί στη θέση 1.
Άσκηση 18: Εμφάνιση ξανά στην απέναντι άκρη
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Η κουκκίδα κινείται σε πλέγμα, δηλαδή σε ένα τετράγωνο χωρισμένο σε μικρά κελιά. Εδώ οι άκρες συνδέονται νοερά: αν περάσει κάτω από την τελευταία γραμμή κελιών, συνεχίζει στην πρώτη. Με τον ίδιο τρόπο, μετά τη δεξιότερη στήλη συνεχίζει από την αριστερότερη.
Τι ζητείται: Σε κάθε βήμα η κουκκίδα μετακινείται μία γραμμή κάτω και μία στήλη δεξιά, μαζί. Όταν ξεπερνά κάποιο όριο, συνεχίζει από την απέναντι άκρη, όπως δείχνει η σειρά. Πού θα βρίσκεται στην 6η εικόνα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 18
Ας ξεχωρίσουμε τις κατευθύνσεις μέσα στο πλέγμα. Οι τρεις γραμμές κελιών είναι οριζόντιες: επάνω, μεσαία και κάτω. Οι τρεις στήλες είναι κατακόρυφες: αριστερή, μεσαία και δεξιά. Από το επάνω αριστερό κελί της πρώτης εικόνας η κουκκίδα κατεβαίνει μία γραμμή και προχωρά μία στήλη δεξιά, φτάνοντας στο κέντρο. Με την ίδια κίνηση πηγαίνει έπειτα στο κάτω δεξί κελί.
Από εκεί το επόμενο βήμα ξεπερνά και τα δύο όρια του πλέγματος. Αφού περάσαμε την κάτω άκρη, συνεχίζουμε από την επάνω γραμμή κελιών· αφού περάσαμε τη δεξιά άκρη, συνεχίζουμε από την αριστερή στήλη. Επειδή αυτές οι δύο αλλαγές γίνονται μαζί, η κουκκίδα εμφανίζεται στο επάνω αριστερό κελί της τέταρτης εικόνας. Η πέμπτη τη δείχνει πάλι στο κέντρο, επιβεβαιώνοντας ότι η ίδια διαδρομή επαναλαμβάνεται.
Η ζητούμενη έκτη εικόνα ακολουθεί το κέντρο. Ένα βήμα κάτω και δεξιά οδηγεί στο κάτω δεξί κελί, όπως στην επιλογή Β. Σε αυτό το βήμα δεν περνάμε ακόμη έξω από κάποιο όριο, οπότε δεν χρειάζεται επιστροφή στην απέναντι άκρη. Η Α θα μας πήγαινε επάνω αριστερά, η Γ επάνω δεξιά και η Δ κάτω αριστερά. Μόνο η Β συνδυάζει τη νέα κάτω γραμμή με τη νέα δεξιά στήλη.
Άσκηση 19: Όλο και μεγαλύτερα βήματα σε κύκλο
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Γύρω από τον κύκλο υπάρχουν οκτώ αριθμημένες θέσεις. Μια μετακίνηση μετριέται από τη θέση όπου βρισκόμαστε προς τις επόμενες: κάθε νέα θέση που φτάνουμε είναι ένα βήμα. Επειδή η διαδρομή είναι κυκλική, μετά το 8 συναντάμε πάλι το 1.
Τι ζητείται: Ο μαύρος δείκτης βρίσκεται διαδοχικά στις θέσεις 1, 2, 4, 7 και 3. Βρείτε πόσα βήματα κάνει σε κάθε μετακίνηση και σε ποια θέση θα φτάσει στην επόμενη.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 19
Ακολουθούμε την αρίθμηση δεξιόστροφα, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Από τη θέση 1 μέχρι τη 2 χρειάζεται ένα βήμα. Από τη 2 μέχρι τη 4 περνάμε από τις θέσεις 3 και 4, άρα κάνουμε δύο. Από τη 4 μέχρι τη 7 περνάμε από τις 5, 6 και 7, δηλαδή κάνουμε τρία. Κάθε νέα μετακίνηση φαίνεται να μεγαλώνει κατά ένα βήμα.
Η μετάβαση από τη θέση 7 στη θέση 3 ελέγχει αν συνεχίζεται αυτή η ιδέα. Μετράμε 8, 1, 2, 3 και βρίσκουμε τέσσερα βήματα. Η επιστροφή της αρίθμησης από το 8 στο 1 είναι μέρος της ίδιας διαδρομής. Έχουμε λοιπόν μετακινήσεις ενός, δύο, τριών και τεσσάρων βημάτων. Η επόμενη χρειάζεται πέντε.
Ξεκινάμε από τη θέση 3 της τελευταίας εικόνας και μετράμε τις πέντε επόμενες θέσεις: 4, 5, 6, 7, 8. Ο δείκτης καταλήγει στη θέση 8 και επιλέγουμε Δ. Η αρχική θέση 3 δεν μετρά ως βήμα, αφού εκεί βρισκόμαστε πριν κινηθούμε. Το πρώτο βήμα μάς φέρνει στη 4 και το πέμπτο στην 8. Για παράδειγμα, η θέση 7 της Γ θα σήμαινε ότι σταματήσαμε έπειτα από τέσσερα βήματα, ενώ στη νέα μετακίνηση χρειάζεται ένα περισσότερο.
Άσκηση 20: Συμπλήρωση τομέων σε δύο δακτυλίους
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Οι δύο δακτύλιοι μοιάζουν με δύο στεφάνια, ένα μεγάλο εξωτερικό και ένα μικρότερο μέσα του. Καθένα χωρίζεται σε 8 ίσα κομμάτια, τους τομείς. Θα είναι ευκολότερο να παρακολουθήσουμε την εικόνα αν εξετάσουμε χωριστά το μαύρο του εξωτερικού δακτυλίου και το γκρι του εσωτερικού.
Τι ζητείται: Και στους δύο δακτυλίους ο επάνω τομέας είναι ο 1. Συνεχίζοντας δεξιόστροφα αριθμούμε τους υπόλοιπους έως το 8. Στην 5η εικόνα ποιος εξωτερικός τομέας θα είναι μαύρος και ποιος εσωτερικός θα είναι γκρι;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 20
Ας κρατήσουμε για λίγο την προσοχή μας στον μεγάλο, εξωτερικό δακτύλιο. Το μαύρο βρίσκεται διαδοχικά στους τομείς 1, 2, 3 και 4. Προχωρά επομένως κάθε φορά κατά έναν τομέα δεξιόστροφα. Στην πέμπτη εικόνα θα μεταφερθεί από τον 4 στον 5, δηλαδή στο κάτω μέρος του εξωτερικού δακτυλίου. Έχουμε ήδη βρει το πρώτο από τα δύο στοιχεία της απάντησης.
Στον μικρό, εσωτερικό δακτύλιο το γκρι ακολουθεί τη σειρά 1, 3, 5, 7. Κάθε μετακίνηση περιλαμβάνει δύο βήματα: από τον 1 περνά στον 2 και φτάνει στον 3, από τον 3 περνά στον 4 και φτάνει στον 5, και από τον 5 περνά στον 6 και φτάνει στον 7. Για την επόμενη εικόνα ξεκινά από τον 7. Το πρώτο βήμα το φέρνει στον 8 και το δεύτερο στον 1, αφού η αρίθμηση συνεχίζεται γύρω από τον κύκλο.
Συνδυάζουμε τώρα τις δύο διαδρομές: χρωματίζουμε μαύρο τον τομέα 5 του εξωτερικού δακτυλίου και γκρι τον τομέα 1 του εσωτερικού. Το μαύρο είναι κάτω και το γκρι πάνω. Οι αριθμοί γύρω από κάθε εικόνα δηλώνουν την ίδια κατεύθυνση και για τους δύο δακτυλίους. Όλοι οι υπόλοιποι τομείς μένουν λευκοί, καθώς το χρώμα μεταφέρεται στη νέα θέση του. Έτσι διατηρείται ένας χρωματισμένος τομέας σε κάθε δακτύλιο, παρότι οι δύο μετακινήσεις έχουν διαφορετικό μήκος.
Άσκηση 21: Σταθερή σχέση με ένα κινούμενο σχήμα
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Μια κουκκίδα μπορεί να αλλάζει θέση μέσα στο πλαίσιο, αλλά να κρατά την ίδια σχέση με ένα άλλο σχήμα. Στην παρακάτω σειρά θα τη συγκρίνουμε με την κορυφή προς την οποία δείχνει το τρίγωνο. Έτσι θα παρακολουθήσουμε πώς συνδέονται οι δύο κινήσεις.
Τι ζητείται: Σε κάθε βήμα το τρίγωνο στρέφεται δεξιόστροφα κατά 90°, δηλαδή κατά ένα τέταρτο του κύκλου. Προς τα πού θα δείχνει στην 5η εικόνα και πού θα βρίσκεται η κουκκίδα σε σχέση με την κορυφή του;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 21
Στην πρώτη εικόνα το τρίγωνο δείχνει πάνω και η κουκκίδα βρίσκεται λίγο πιο πάνω από την κορυφή του. Στη δεύτερη το τρίγωνο δείχνει δεξιά και η κουκκίδα είναι έξω από τη δεξιά κορυφή. Το ίδιο συμβαίνει στις άλλες δύο κατευθύνσεις: όταν το τρίγωνο δείχνει κάτω, η κουκκίδα βρίσκεται από κάτω, και όταν δείχνει αριστερά, η κουκκίδα βρίσκεται αριστερά. Κάθε φορά μένει έξω από την κορυφή προς την οποία δείχνει το τρίγωνο.
Οι κατευθύνσεις ακολουθούν τη σειρά πάνω, δεξιά, κάτω, αριστερά. Με ακόμη ένα τέταρτο του κύκλου δεξιόστροφα, από τα αριστερά επιστρέφουμε προς τα πάνω. Στην πέμπτη εικόνα σχεδιάζουμε λοιπόν το τρίγωνο με την κορυφή προς τα πάνω και τοποθετούμε τη μαύρη κουκκίδα λίγο πιο πάνω από αυτήν, έξω από το τρίγωνο. Η διάταξη είναι ίδια με της πρώτης εικόνας, επειδή έχουν ολοκληρωθεί τέσσερις ίσες στροφές.
Για να ελέγξουμε ολόκληρη την απάντηση, κοιτάζουμε και τα δύο στοιχεία. Το κέντρο του τριγώνου μένει σταθερό, ενώ το τρίγωνο στρέφεται και η κουκκίδα το ακολουθεί στην αντίστοιχη θέση. Ένα τρίγωνο που δείχνει πάνω με την κουκκίδα από κάτω θα έδινε τη σωστή κατεύθυνση του τριγώνου, αλλά διαφορετική σχέση μεταξύ τους. Η κουκκίδα χρειάζεται να παραμένει μπροστά από την κορυφή του.
Κεφάλαιο 5Περιστροφές και κατοπτρισμοί στον επαγωγικό συλλογισμό
Μέχρι εδώ παρακολουθούσαμε κυρίως τη μετακίνηση ενός σχήματος από μια θέση σε άλλη. Τώρα θα δούμε πώς μπορεί να γυρίζει ή να καθρεφτίζεται. Για να καταλάβουμε την αλλαγή, διαλέγουμε ένα εύκολα αναγνωρίσιμο σημείο, όπως την κορυφή ενός τριγώνου ή την άκρη ενός βέλους, και παρακολουθούμε πού πηγαίνει.
Πόσο και προς τα πού γυρίζει
Περιστροφή σημαίνει ότι το σχήμα γυρίζει γύρω από ένα σταθερό σημείο. Το σύμβολο ° διαβάζεται «μοίρες» και μας βοηθά να δηλώσουμε πόσο γυρίζει το σχήμα. Μια ολόκληρη στροφή είναι 360°, η μισή 180° και το ένα τέταρτο 90°. Ένα βέλος που δείχνει πάνω, ύστερα από περιστροφή 90° δεξιόστροφα, θα δείχνει δεξιά. Δεξιόστροφα σημαίνει ότι ακολουθούμε τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Αριστερόστροφα σημαίνει ότι κινούμαστε προς την αντίθετη φορά.
Για μια στροφή 180° μπορούμε να φανταστούμε δύο διαδοχικά γυρίσματα των 90°: από πάνω πηγαίνουμε δεξιά και έπειτα κάτω. Στη στροφή 45° διανύουμε το μισό ενός τέτοιου γυρίσματος, οπότε η κορυφή μπορεί να βρεθεί σε λοξή κατεύθυνση. Οι ενδιάμεσες θέσεις μάς βοηθούν να παρακολουθούμε τη στροφή χωρίς να τη μαντεύουμε από τη γενική όψη του σχήματος.
Τι κάνει ο καθρέπτης
Στον κατοπτρισμό φανταζόμαστε έναν καθρέπτη τοποθετημένο πάνω σε μια γραμμή, τον άξονα. Κάθε σημείο έξω από τον άξονα εμφανίζεται στην άλλη πλευρά, στην ίδια απόσταση από αυτόν. Τα σημεία πάνω στη γραμμή μένουν στη θέση τους. Μπορούμε επίσης να φανταστούμε ότι διπλώνουμε το χαρτί πάνω στον άξονα και παρατηρούμε πού θα ακουμπούσε κάθε σημείο.
Ένας κατακόρυφος άξονας ανταλλάσσει αριστερά και δεξιά, ενώ ένας οριζόντιος ανταλλάσσει πάνω και κάτω. Ο διαγώνιος άξονας χρειάζεται πιο προσεκτική παρακολούθηση, επειδή είναι λοξός. Ο κατοπτρισμός αφορά τόσο τη θέση όσο και τη φορά των επιμέρους στοιχείων. Ωστόσο, ένα συμμετρικό σχήμα μπορεί να φαίνεται ίδιο ως προς κάποια κατεύθυνση: ένα ισοσκελές τρίγωνο που δείχνει πάνω εξακολουθεί να δείχνει πάνω όταν καθρεφτίζεται αριστερά–δεξιά.
Στις ασκήσεις 22 έως 26 θα ξεχωρίσουμε αυτές τις αλλαγές και θα παρακολουθήσουμε περιστροφές με σταθερά ή διαφορετικά βήματα. Όταν υπάρχουν δύο αντικείμενα, θα εξετάζουμε το καθένα χωριστά, ακόμη κι αν στρέφονται προς αντίθετες κατευθύνσεις. Η πλήρης περιγραφή χρειάζεται να μας λέει και πού καταλήγει το αντικείμενο και προς τα πού δείχνει.
Άσκηση 22: Περιστροφή με σταθερή γωνία
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Όταν ένα βέλος περιστρέφεται, η αιχμή του λειτουργεί σαν σημάδι που μας βοηθά να ακολουθήσουμε τη στροφή. Μπορούμε να παρατηρήσουμε από πού ξεκινά, προς τα πού περνά και ποιο σημείο του σχήματος παραμένει σταθερό. Αυτές οι παρατηρήσεις περιγράφουν την περιστροφή με ακρίβεια.
Τι ζητείται: Εξετάστε τις πέντε εικόνες και περιγράψτε τη στροφή από τη μία στην επόμενη. Πόσες μοίρες είναι, ποια φορά ακολουθεί και γύρω από ποιο σημείο γίνεται;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 22
Η αιχμή του βέλους δείχνει διαδοχικά πάνω, δεξιά, κάτω, αριστερά και πάλι πάνω. Ας φανταστούμε τις τέσσερις κατευθύνσεις στις θέσεις 12, 3, 6 και 9 ενός ρολογιού. Όταν το βέλος στρέφεται από πάνω προς τα δεξιά, διανύει το ένα από τα τέσσερα ίσα μέρη ενός πλήρους κύκλου. Ένας ολόκληρος κύκλος έχει 360°, επομένως το ένα τέταρτο είναι 360° ÷ 4 = 90°. Η φορά είναι δεξιόστροφη, όπως η κίνηση των δεικτών του ρολογιού.
Η ίδια στροφή συνεχίζεται σε κάθε επόμενο βήμα: από δεξιά προς τα κάτω, από κάτω προς τα αριστερά και από αριστερά προς τα πάνω. Το σταθερό σημείο γύρω από το οποίο γυρίζει το βέλος βρίσκεται στο κέντρο του πλαισίου. Μπορούμε να το φανταστούμε σαν ένα χάρτινο βέλος στερεωμένο εκεί, ώστε να περιστρέφεται χωρίς να μεταφέρεται σε άλλη περιοχή του πλαισίου. Η αιχμή μάς επιτρέπει να βλέπουμε πόσο έχει στρίψει.
Οι πέντε εικόνες περιλαμβάνουν την αρχική θέση και τα αποτελέσματα τεσσάρων στροφών. Οι τέσσερις στροφές των 90° δίνουν 4 × 90° = 360°, έναν ολόκληρο κύκλο. Γι’ αυτό η πέμπτη εικόνα έχει ξανά την αρχική κατεύθυνση. Η ζητούμενη περιγραφή είναι: στροφή 90° δεξιόστροφα σε κάθε βήμα, γύρω από το σταθερό κέντρο του βέλους, στο κέντρο του πλαισίου.
Άσκηση 23: Κατοπτρισμός και περιστροφή
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Στον κατοπτρισμό φανταζόμαστε πώς θα φαινόταν το σχέδιο σε έναν καθρέφτη. Η διακεκομμένη γραμμή είναι ο άξονας του κατοπτρισμού: ως προς αυτή τη γραμμή βρίσκουμε τις αντίστοιχες θέσεις στην άλλη πλευρά. Στην περιστροφή, πάλι, στρέφουμε ολόκληρο το σχέδιο γύρω από το κέντρο του τετραγώνου. Και στις δύο περιπτώσεις προσέχουμε τη θέση του τριγώνου και την κατεύθυνση της κορυφής του.
Τι ζητείται: Το τρίγωνο της αρχικής εικόνας βρίσκεται επάνω αριστερά και δείχνει προς τα πάνω. Συγκρίνετε καθεμία από τις άλλες τρεις εικόνες με αυτή την ίδια αφετηρία. Σε ποια θέση καταλήγει το τρίγωνο και προς τα πού δείχνει η κορυφή του σε κάθε περίπτωση;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 23
Η κατακόρυφη διακεκομμένη γραμμή χωρίζει το πλαίσιο σε αριστερό και δεξιό μέρος. Αν το διπλώναμε πάνω σε αυτή τη γραμμή, τα δύο μέρη θα έρχονταν το ένα πάνω στο άλλο. Το τρίγωνο που ήταν επάνω αριστερά αντιστοιχεί έτσι στην επάνω δεξιά θέση, στην ίδια απόσταση από τον άξονα. Η κορυφή του εξακολουθεί να δείχνει πάνω, επειδή σε αυτό το καθρέφτισμα ανταλλάσσονται αριστερά και δεξιά, ενώ το πάνω και το κάτω διατηρούνται.
Με τον οριζόντιο άξονα φανταζόμαστε διαφορετικό δίπλωμα: το επάνω μέρος συναντά το κάτω. Το αρχικό τρίγωνο μεταφέρεται κάτω αριστερά και η κορυφή του δείχνει κάτω. Εδώ αλλάζουν μαζί η θέση και ο προσανατολισμός του, δηλαδή η κατεύθυνση προς την οποία δείχνει. Η αριστερή πλευρά παραμένει αριστερή, αφού η ανταλλαγή γίνεται ανάμεσα στο πάνω και στο κάτω.
Η περιστροφή 180° είναι μισή πλήρης στροφή. Με αυτήν το αρχικό τρίγωνο φτάνει στην απέναντι γωνία, κάτω δεξιά, και δείχνει κάτω. Μπορούμε να επιβεβαιώσουμε τις αλλαγές παρακολουθώντας και τον κύκλο: από κάτω δεξιά πηγαίνει κάτω αριστερά στον κατακόρυφο κατοπτρισμό, επάνω δεξιά στον οριζόντιο και επάνω αριστερά στην περιστροφή. Πρόκειται για τρία ξεχωριστά αποτελέσματα της ίδιας αρχικής εικόνας· η δεύτερη αλλαγή δεν εφαρμόζεται πάνω στην πρώτη ούτε η τρίτη πάνω στη δεύτερη.
Άσκηση 24: Κατοπτρισμός ως προς διαγώνιο
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Το πλέγμα αποτελείται από εννέα μικρά τετράγωνα, που λέγονται κελιά. Η κόκκινη γραμμή ενώνει την επάνω αριστερή με την κάτω δεξιά γωνία και λειτουργεί ως άξονας κατοπτρισμού. Φανταστείτε ότι διπλώνετε το σχέδιο κατά μήκος της: όσα κελιά βρίσκονται πάνω στη γραμμή διατηρούν τη θέση τους, ενώ τα υπόλοιπα αντιστοιχούν σε κελιά από την άλλη πλευρά της.
Τι ζητείται: Καθρεφτίστε το αρχικό πλέγμα ως προς την κόκκινη διαγώνιο. Ποια επιλογή δείχνει σωστά πού θα βρίσκονται όλα τα μαύρα κελιά; Συγκρίνετε κάθε επιλογή με το αρχικό σχέδιο.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 24
Ο λοξός άξονας χρειάζεται λίγη προσοχή, γιατί το δίπλωμα δεν γίνεται ούτε από αριστερά προς τα δεξιά ούτε από πάνω προς τα κάτω. Όταν διπλώνουμε το πλέγμα πάνω στη γραμμή, το επάνω δεξί μέρος ακουμπά στο κάτω αριστερό. Για να περιγράψουμε με ακρίβεια τις θέσεις, αριθμούμε τα κελιά 1, 2, 3 στην επάνω γραμμή, 4, 5, 6 στη μεσαία και 7, 8, 9 στην κάτω. Με αυτή την αρίθμηση, αρχικά είναι μαύρα τα 1, 2 και 6.
Το κελί 1 βρίσκεται πάνω στη διαγώνιο και παραμένει μαύρο εκεί όπου είναι. Το 2 βρίσκεται στην επάνω μεσαία θέση. Αν το ακολουθήσουμε στο νοερό δίπλωμα, συναντά το 4, δηλαδή τη μεσαία αριστερή θέση. Αντίστοιχα, το 6, που βρίσκεται στη μεσαία δεξιά θέση, αντιστοιχεί στο 8, στην κάτω μεσαία. Το καινούργιο σχέδιο χρειάζεται λοιπόν μαύρα τα κελιά 1, 4 και 8 και λευκά όλα τα υπόλοιπα.
Αυτή τη διάταξη δείχνει η επιλογή Α. Οι άλλες εικόνες βοηθούν να ξεχωρίσουμε παρόμοιες αλλαγές: η Β είναι περιστροφή του αρχικού κατά 90° δεξιόστροφα, η Γ καθρεφτίζει αριστερά και δεξιά ως προς κατακόρυφο άξονα και η Δ κρατά το αρχικό σχέδιο. Καθεμία έχει τρία μαύρα κελιά, όμως μόνο η Α τα τοποθετεί στις θέσεις που ορίζει η κόκκινη διαγώνιος.
Άσκηση 25: Δύο αντικείμενα με αντίθετες περιστροφές
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Τα δύο τρίγωνα έχουν διαφορετικό χρώμα, ώστε να μπορούμε να παρακολουθούμε καθένα χωριστά. Κοιτάξτε τη διαδρομή του μαύρου σε όλα τα πλαίσια και έπειτα τη διαδρομή του λευκού. Όταν μια στροφή ακολουθεί τη φορά των δεικτών του ρολογιού, τη λέμε δεξιόστροφη. Όταν ακολουθεί την αντίθετη φορά, τη λέμε αριστερόστροφη.
Τι ζητείται: Περιγράψτε προς τα πού δείχνει το μαύρο τρίγωνο στις τέσσερις εικόνες και κάντε τον ίδιο έλεγχο για το λευκό. Πόσες μοίρες στρέφεται καθένα από τη μία εικόνα στην επόμενη και με ποια φορά;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 25
Ας κρατήσουμε για λίγο το βλέμμα μόνο στο μαύρο τρίγωνο. Η κορυφή του δείχνει πάνω στην πρώτη εικόνα, δεξιά στη δεύτερη, κάτω στην τρίτη και αριστερά στην τέταρτη. Μπορούμε να φανταστούμε τις τέσσερις κατευθύνσεις στις θέσεις 12, 3, 6 και 9 ενός ρολογιού. Από τη μία στην επόμενη διανύουμε το ένα τέταρτο μιας πλήρους στροφής, δηλαδή 90°, με τη φορά του ρολογιού. Επομένως το μαύρο τρίγωνο στρέφεται κατά 90° δεξιόστροφα σε κάθε βήμα.
Το λευκό ξεκινά επίσης προς τα πάνω, αλλά συνεχίζει αριστερά, κάτω και δεξιά. Στο νοερό ρολόι ακολουθεί τις θέσεις 12, 9, 6 και 3. Το μέγεθος κάθε στροφής είναι ξανά 90°, μόνο που τώρα η κίνηση γίνεται αριστερόστροφα. Τα δύο αντικείμενα διατηρούν τις θέσεις τους μέσα σε κάθε πλαίσιο: το μαύρο είναι αριστερά και το λευκό δεξιά. Εκείνο που αλλάζει είναι προς τα πού στρέφεται καθένα.
Στην τρίτη εικόνα και τα δύο δείχνουν κάτω, επειδή έχουν ολοκληρώσει από δύο στροφές των 90°, δηλαδή μισή πλήρη στροφή. Έφτασαν όμως εκεί από αντίθετες πλευρές. Η δεύτερη και η τέταρτη εικόνα μάς επιτρέπουν να δούμε καθαρά αυτή τη διαφορά και να επιβεβαιώσουμε τους δύο ανεξάρτητους κανόνες.
Άσκηση 26: Περιστροφές με δύο διαφορετικά βήματα
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Για να περιγράψουμε μια περιστροφή, χρειαζόμαστε και τη φορά της και το μέγεθος της στροφής. Οι 90° είναι ένα τέταρτο πλήρους στροφής, ενώ οι 45° είναι η μισή από αυτή τη μεταβολή. Ένα βέλος μπορεί να συνεχίζει προς την ίδια φορά, αλλά άλλοτε να κάνει μικρότερη και άλλοτε μεγαλύτερη στροφή. Γι’ αυτό συγκρίνουμε κάθε εικόνα με την αμέσως προηγούμενη.
Τι ζητείται: Το βέλος δείχνει διαδοχικά πάνω, πάνω δεξιά, κάτω δεξιά, κάτω και αριστερά. Βρείτε πόσο στρέφεται σε κάθε μετάβαση. Αν συνεχιστεί η ίδια σειρά μεταβολών, ποια από τις τέσσερις κατευθύνσεις ακολουθεί;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 26
Στην πρώτη εικόνα το βέλος δείχνει πάνω και στη δεύτερη πάνω δεξιά. Για να περάσει από τη μία κατεύθυνση στην άλλη, στρέφεται κατά 45° δεξιόστροφα. Η επόμενη στροφή είναι διπλάσια: από πάνω δεξιά περνάμε νοερά από τη δεξιά κατεύθυνση και φτάνουμε κάτω δεξιά. Οι δύο μικρές στροφές των 45° δίνουν μαζί 90°. Στην τρίτη μετάβαση το βέλος στρέφεται κατά 45° και δείχνει κάτω. Στην τέταρτη συνεχίζει με την ίδια φορά προς τα αριστερά, περνώντας νοερά από κάτω αριστερά. Αυτή η αλλαγή αντιστοιχεί ξανά σε 90°.
Οι στροφές σχηματίζουν το επαναλαμβανόμενο ζευγάρι 45°, 90°: μικρή στροφή, μεγαλύτερη στροφή και ξανά από την αρχή. Η φορά παραμένει δεξιόστροφη σε όλες τις μεταβάσεις. Μετά τις τελευταίες 90° χρειάζονται επομένως 45°. Ξεκινώντας από την αριστερή κατεύθυνση, η κορυφή ανεβαίνει προς το πάνω αριστερά. Αυτό δείχνει η επιλογή Δ.
Μπορούμε να ελέγξουμε την απόφαση συγκρίνοντας τις άλλες επιλογές με την πέμπτη εικόνα. Για να δείξει πάνω, όπως στην Α, το βέλος θα έπρεπε να στραφεί ξανά 90°. Για να δείξει κάτω αριστερά, όπως στη Β, θα έπρεπε να κινηθεί προς την αντίθετη φορά. Η Γ θα το άφηνε ακίνητο. Μόνο η Δ συνεχίζει τόσο τη σωστή φορά όσο και την εναλλαγή των δύο μεγεθών στροφής.
Κεφάλαιο 6Αλλαγές σε μέρη της εικόνας και κρυμμένα σχήματα
Μια εικόνα με πολλά στοιχεία μπορεί να μοιάζει δύσκολη επειδή το μάτι προσπαθεί να την παρακολουθήσει ολόκληρη. Ας τη χωρίσουμε λοιπόν σε μέρη. Ποιο είναι το εξωτερικό σχήμα; Τι υπάρχει μέσα του; Ποιο στοιχείο άλλαξε και ποιο έμεινε στη θέση του; Με αυτές τις ερωτήσεις ξεκαθαρίζουμε αν η αλλαγή αφορά ένα μόνο μέρος ή ολόκληρη τη σύνθεση.
Ξεχωρίζουμε τα μέρη της εικόνας
Αν ένας κύκλος αντικαθίσταται από τρίγωνο, ενώ τα γειτονικά του στοιχεία διατηρούν τη θέση τους, παρακολουθούμε μια αλλαγή σε συγκεκριμένο μέρος. Αν περιστρέφεται όλη η εικόνα, χρειάζεται να ακολουθήσουμε τις νέες θέσεις όλων των στοιχείων της. Η άσκηση 27 παρουσιάζει αυτές τις δύο περιπτώσεις ως ανεξάρτητα παραδείγματα. Δεν εφαρμόζουμε τη μία αλλαγή πάνω στο αποτέλεσμα της άλλης.
Σε άλλα παραδείγματα το χρώμα περνά από το εξωτερικό σχήμα στο εσωτερικό. Τότε ονομάζουμε καθαρά τα δύο μέρη, ώστε η φράση «γίνεται μαύρο» να έχει συγκεκριμένο νόημα. Μπορεί επίσης ένα τμήμα να χωρίζεται σε δύο μικρότερα. Αν χωρίζουμε ένα κομμάτι χωρίς να αφαιρούμε υλικό ή να επικαλύπτουμε τα νέα κομμάτια, το συνολικό εμβαδόν παραμένει ίδιο, παρόλο που αυξάνεται το πλήθος των μερών.
Τι φαίνεται και τι κρύβεται
Ένα αντικείμενο μπορεί να υπάρχει στην εικόνα αλλά να μη φαίνεται ολόκληρο, επειδή βρίσκεται πίσω από ένα άλλο. Είναι σαν ένα μολύβι που περνά πίσω από ένα βιβλίο: βλέπουμε τα άκρα του και προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς συνεχίζεται ανάμεσά τους. Χρησιμοποιούμε τα ορατά τμήματα και όσα επιτρέπει η άσκηση, προσέχοντας να ξεχωρίζουμε την παρατήρηση από την υπόθεσή μας.
Η συνέχεια των περιγραμμάτων μάς βοηθά και στην επικάλυψη. Όταν το περίγραμμα του ενός σχήματος συνεχίζεται και του άλλου διακόπτεται, η εικόνα μπορεί να υποδεικνύει ποιο περνά μπροστά. Στις ασκήσεις 27 έως 31 θα ακολουθούμε αυτά τα μικρά ορατά στοιχεία και θα εξηγούμε με ποιον τρόπο στηρίζουν την απάντησή μας.
Άσκηση 27: Αλλαγή ενός σχήματος και περιστροφή όλης της εικόνας
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Σκεφτείτε τη διαφορά ανάμεσα στο να αλλάζετε ένα μόνο κομμάτι ενός σχεδίου και στο να γυρίζετε ολόκληρο το χαρτί. Στην πρώτη περίπτωση εξετάζουμε τι συνέβη σε μια συγκεκριμένη θέση. Στη δεύτερη παρακολουθούμε όλα τα σχήματα μαζί. Εδώ η μεσαία και η δεξιά εικόνα παρουσιάζουν δύο ξεχωριστές αλλαγές της ίδιας αρχικής εικόνας στα αριστερά.
Τι ζητείται: Συγκρίνετε τη μεσαία εικόνα με την αρχική και βρείτε ποιο σχήμα αντικαταστάθηκε. Στη συνέχεια επιστρέψτε στην αρχική και συγκρίνετέ την με τη δεξιά: πού μεταφέρθηκε κάθε σχήμα και προς τα πού δείχνει τώρα το τρίγωνο;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 27
Η αλλαγή στη μεσαία εικόνα εντοπίζεται στην επάνω αριστερή θέση. Εκεί υπήρχε λευκό τρίγωνο και τώρα υπάρχει λευκό τετράγωνο. Διατηρούνται η θέση και το χρώμα, ενώ αλλάζει το είδος του σχήματος. Ο μαύρος κύκλος επάνω δεξιά, ο λευκός κύκλος κάτω αριστερά και το μαύρο τετράγωνο κάτω δεξιά είναι ακριβώς όπως στην αρχική εικόνα. Μπορούμε να το ελέγξουμε σκεπάζοντας νοερά την επάνω αριστερή γωνία: όλο το υπόλοιπο σχέδιο ταιριάζει. Γι’ αυτό μιλάμε για τοπική αλλαγή, δηλαδή αλλαγή σε ένα μόνο μέρος.
Στη δεξιά εικόνα επιστρέφουμε στην αρχική διάταξη και τη στρέφουμε ολόκληρη κατά 90° δεξιόστροφα, σαν να γυρίζουμε το χαρτί κατά ένα τέταρτο πλήρους στροφής. Ο λευκός κύκλος φτάνει επάνω αριστερά, το τρίγωνο επάνω δεξιά, το μαύρο τετράγωνο κάτω αριστερά και ο μαύρος κύκλος κάτω δεξιά. Το τρίγωνο υπάρχει κανονικά, επειδή εδώ δεν εφαρμόζουμε την προηγούμενη αντικατάσταση.
Η κορυφή του τριγώνου, που αρχικά έδειχνε πάνω, δείχνει τώρα δεξιά. Αυτό επιβεβαιώνει ότι στράφηκε το ίδιο το σχήμα μαζί με ολόκληρη τη διάταξη. Οι κύκλοι φαίνονται ίδιοι όταν τους περιστρέφουμε, οπότε μας βοηθούν κυρίως να παρακολουθήσουμε τη μετακίνηση. Το τρίγωνο φανερώνει επιπλέον την αλλαγή της κατεύθυνσης.
Άσκηση 28: Μεταφορά χρώματος μεταξύ επιπέδων
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Στο σχέδιο υπάρχουν τρεις περιοχές η μία γύρω από την άλλη: το μικρό τετράγωνο στο κέντρο, η ζώνη που το περιβάλλει και η εξωτερική ζώνη. Θα τις ονομάζουμε εσωτερικό, μεσαίο και εξωτερικό επίπεδο. Τα περιγράμματά τους διατηρούνται. Η αλλαγή αφορά το χρώμα με το οποίο γεμίζει καθεμία.
Τι ζητείται: Το χρώμα του εσωτερικού επιπέδου περνά στο μεσαίο, του μεσαίου στο εξωτερικό και του εξωτερικού στο εσωτερικό. Βρείτε ποια χρώματα προκύπτουν, διαβάζοντας από μέσα προς τα έξω, και ελέγξτε αν συμφωνούν με την επόμενη εικόνα.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 28
Από το κέντρο προς τα έξω η αρχική εικόνα έχει μαύρο, γκρι και λευκό. Αυτά είναι τα τρία χρώματα που θα μοιραστούν ξανά στις περιοχές σύμφωνα με την οδηγία. Το μαύρο του κέντρου περνά στη μεσαία ζώνη. Το γκρι της μεσαίας ζώνης περνά στην εξωτερική. Το λευκό που βρισκόταν εξωτερικά επιστρέφει στο μικρό κεντρικό τετράγωνο. Έχουμε πλέον λευκό στο εσωτερικό, μαύρο στο μεσαίο και γκρι στο εξωτερικό επίπεδο.
Για να μην μπερδευτούμε, κάθε χρώμα το παίρνουμε από τη θέση που είχε στην αρχή. Το λευκό, για παράδειγμα, φτάνει στο κέντρο και σταματά εκεί για αυτό το βήμα. Δεν συνεχίζει αμέσως προς τη μεσαία ζώνη. Η μεσαία ζώνη πρέπει να πάρει το αρχικό μαύρο του κέντρου. Οι τρεις μεταφορές μαζί ολοκληρώνουν μία αλλαγή της εικόνας.
Διαβάζοντας τώρα τη δεξιά εικόνα από μέσα προς τα έξω, συναντάμε πράγματι λευκό, μαύρο και γκρι. Τα μεγέθη των περιοχών έχουν μείνει ίδια: το μικρό τετράγωνο εξακολουθεί να βρίσκεται στο κέντρο. Το μαύρο γεμίζει μεγαλύτερη περιοχή επειδή έγινε χρώμα της μεσαίας ζώνης, όχι επειδή μεγάλωσε ή μετακινήθηκε το αρχικό μικρό τετράγωνο.
Άσκηση 29: Απόκρυψη πίσω από εμπόδιο
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Οι εικόνες δείχνουν έναν μαύρο κύκλο που κινείται προς τα δεξιά και ένα γκρι ορθογώνιο που μένει ακίνητο μπροστά του. Σκεφτείτε ένα αντικείμενο που περνά πίσω από έναν τοίχο: για λίγο μπορεί να μη φαίνεται. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα δεχόμαστε ότι ο ίδιος κύκλος συνεχίζει τη διαδρομή του ακόμη και όταν καλύπτεται από το εμπόδιο.
Τι ζητείται: Πόσους κύκλους μπορείτε να δείτε στην τρίτη εικόνα; Αφού θεωρούμε ότι ο κύκλος συνεχίζει την κίνησή του, πού βρίσκεται τότε; Διακρίνετε στην απάντησή σας αυτό που είναι ορατό από αυτό που συμπεραίνετε για τη θέση του.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 29
Οι πέντε εικόνες διαβάζονται σαν διαδοχικές στιγμές μιας μικρής διαδρομής. Στην πρώτη ο κύκλος φαίνεται ολόκληρος αριστερά από το ορθογώνιο. Στη δεύτερη έχει πλησιάσει και το δεξιό μέρος του καλύπτεται. Στην τρίτη δεν διακρίνεται καθόλου. Η τέταρτη τον δείχνει να εμφανίζεται από τη δεξιά πλευρά του εμποδίου και στην πέμπτη βρίσκεται ξανά ολόκληρος έξω από αυτό. Το ορθογώνιο διατηρεί την ίδια θέση σε όλη τη διαδρομή.
Στην τρίτη εικόνα ο αριθμός των ορατών κύκλων είναι λοιπόν μηδέν. Η εκφώνηση όμως μας έχει δώσει μια επιπλέον πληροφορία: ο ίδιος κύκλος εξακολουθεί να κινείται. Με βάση αυτή την υπόθεση, εκείνη τη στιγμή υπάρχει ένας κύκλος πίσω από το ορθογώνιο, το οποίο τον καλύπτει ολόκληρο. Ο κύκλος κρύβεται καθώς περνά πίσω από την αριστερή άκρη του ορθογωνίου και εμφανίζεται ξανά μόλις φτάσει στη δεξιά άκρη του. Η διαδρομή αυτή συμφωνεί με την υπόθεση της συνεχούς κίνησης.
Έτσι ξεχωρίζουμε την παρατήρηση από το συμπέρασμα. Παρατήρηση είναι ότι στην τρίτη εικόνα δεν φαίνεται κύκλος. Συμπέρασμα είναι ότι ο ένας κύκλος βρίσκεται κρυμμένος πίσω από το εμπόδιο, αφού δεχόμαστε τη συνεχή κίνησή του. Αν μας έδιναν μόνο την τρίτη εικόνα, χωρίς τις άλλες στιγμές και χωρίς αυτή την υπόθεση, η εικόνα από μόνη της δεν θα αρκούσε για να προσδιορίσουμε τι υπάρχει πίσω από το ορθογώνιο.
Άσκηση 30: Ποιο αντικείμενο περνά μπροστά
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Δύο λωρίδες μπορούν να διασταυρώνονται, αλλά στο κοινό τους σημείο βλέπουμε εκείνη που βρίσκεται μπροστά. Η άλλη συνεχίζεται από πίσω και κρύβεται για ένα μικρό τμήμα. Παρατηρήστε επομένως το κέντρο του σταυρού: το χρώμα που το γεμίζει και οι γραμμές που συνεχίζονται χωρίς διακοπή μάς βοηθούν να ξεχωρίσουμε τις δύο λωρίδες.
Τι ζητείται: Εξετάστε ποια λωρίδα βρίσκεται μπροστά σε καθεμία από τις τέσσερις εικόνες. Αν συνεχιστεί το ίδιο μοτίβο, ποια θα βρίσκεται μπροστά στην πέμπτη εικόνα: η λευκή κατακόρυφη ή η γκρι οριζόντια;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 30
Στην πρώτη εικόνα μπορούμε να ακολουθήσουμε τη λευκή λωρίδα από την κορυφή ως τη βάση της χωρίς να διακόπτεται. Στο κέντρο καλύπτει τη γκρι οριζόντια, από την οποία φαίνονται μόνο τα τμήματα δεξιά και αριστερά. Αυτό μας δείχνει ότι η λευκή βρίσκεται μπροστά. Στη δεύτερη εικόνα η γκρι λωρίδα συνεχίζεται ολόκληρη από αριστερά προς τα δεξιά και κρύβει το μεσαίο τμήμα της λευκής. Τώρα μπροστά βρίσκεται η γκρι.
Η τρίτη εικόνα επαναφέρει τη λευκή μπροστά και η τέταρτη επαναφέρει τη γκρι. Αναγνωρίζουμε έτσι μια εναλλαγή δύο καταστάσεων: λευκή μπροστά, γκρι μπροστά και πάλι από την αρχή. Τα χρώματα των λωρίδων και οι κατευθύνσεις τους παραμένουν σταθερά. Αλλάζει μόνο ποια από τις δύο καλύπτει την άλλη στο σημείο όπου συναντιούνται.
Μετά την τέταρτη εικόνα είναι ξανά η σειρά της λευκής κατακόρυφης λωρίδας να βρεθεί μπροστά. Η πέμπτη θα μοιάζει λοιπόν με την πρώτη και την τρίτη: θα έχει λευκό κέντρο, ενώ τα ορατά μέρη της γκρι λωρίδας θα βρίσκονται δεξιά και αριστερά του. Αυτή η περιγραφή μάς επιτρέπει και να σχεδιάσουμε την απάντηση χωρίς να χρειάζεται να αλλάξουμε κανένα χρώμα ή προσανατολισμό.
Άσκηση 31: Διαίρεση ενός μέρους σε δύο
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Το ορθογώνιο κρατά το ίδιο εξωτερικό μέγεθος σε όλες τις εικόνες. Οι αλλαγές γίνονται στο εσωτερικό του, όπου προστίθενται γραμμές και σχηματίζονται περισσότερα κομμάτια. Αξίζει να παρακολουθήσετε όχι μόνο πόσα κομμάτια υπάρχουν, αλλά και ποιο από αυτά χωρίζεται κάθε φορά. Έτσι θα μπορέσετε να συνεχίσετε σωστά το σχέδιο.
Τι ζητείται: Σε κάθε βήμα προσθέτουμε μία κατακόρυφη γραμμή που χωρίζει στη μέση μόνο το κομμάτι τέρμα δεξιά. Σχεδιάστε την πέμπτη εικόνα και βρείτε πόσα κομμάτια θα περιέχει.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 31
Η πρώτη εικόνα έχει ένα ενιαίο ορθογώνιο. Η πρώτη κατακόρυφη γραμμή το χωρίζει σε δύο ίσα κομμάτια. Για την επόμενη εικόνα το αριστερό μένει όπως είναι και χωρίζεται στα δύο μόνο το δεξιό. Έχουμε έτσι τρία κομμάτια συνολικά. Επαναλαμβάνοντας την ίδια ενέργεια στο νέο δεξιότερο κομμάτι, φτάνουμε στα τέσσερα που βλέπουμε στην τέταρτη εικόνα. Κάθε φορά ένα κομμάτι αντικαθίσταται από δύο, οπότε το συνολικό πλήθος αυξάνεται κατά ένα.
Για να σχεδιάσουμε την πέμπτη εικόνα, κρατάμε όλες τις γραμμές της τέταρτης και προσθέτουμε μία στη μέση του στενού κομματιού τέρμα δεξιά. Θα προκύψουν πέντε κομμάτια. Από αριστερά προς τα δεξιά τα πλάτη τους θα είναι 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 και 1/16 του συνολικού πλάτους. Τα δύο τελευταία είναι ίσα, επειδή μόλις μοιράσαμε το ίδιο κομμάτι σε δύο ίσα μέρη.
Τα κλάσματα περιγράφουν πόσο χώρο πιάνει κάθε κομμάτι από αριστερά προς τα δεξιά. Το 1/2 είναι το μισό συνολικό πλάτος και το 1/4 το μισό αυτού του μισού. Με άλλο ένα μοίρασμα παίρνουμε 1/8 και με το επόμενο 1/16, δηλαδή ένα από δεκαέξι ίσα μέρη του συνολικού πλάτους. Το ορθογώνιο δεν μεγαλώνει: το συνολικό εμβαδόν, που μετρά πόση επιφάνεια καλύπτει, διατηρείται. Απλώς το χωρίζουμε σε περισσότερα μέρη.
Κεφάλαιο 7Σχέσεις ανάμεσα σε σύμβολα
Μερικές εικόνες συνδέουν δύο στοιχεία, σαν το ένα να μας δίνει πληροφορία για το άλλο. Ένα πολύγωνο μπορεί να συνοδεύεται από τόσες τελείες όσες είναι οι πλευρές του. Για να ανακαλύψουμε αυτή τη σχέση, συγκρίνουμε τα παραδείγματα και αναρωτιόμαστε τι μας λέει το κάθε στοιχείο για το διπλανό του.
Πώς διαβάζουμε μια αντιστοιχία
Αν βλέπουμε ένα τρίγωνο μαζί με τρεις τελείες και ένα τετράγωνο μαζί με τέσσερις, μπορούμε να δοκιμάσουμε την ιδέα ότι το πλήθος των πλευρών καθορίζει το πλήθος των τελειών. Η μεταφορά μιας πληροφορίας σε άλλη μορφή λέγεται κωδικοποίηση. Εδώ η πληροφορία «τρεις πλευρές» παρουσιάζεται και ως «τρεις τελείες». Για να δεχτούμε την αντιστοιχία, χρειάζεται να συμφωνεί με όλα τα δοσμένα παραδείγματα.
Το στοιχείο που δίνει την πληροφορία μπορεί να είναι και το χρώμα. Στην άσκηση 34 θα εξετάσουμε αν το πλήθος είναι άρτιο ή περιττό. Άρτιο είναι ένα πλήθος του οποίου τα στοιχεία χωρίζονται σε ζευγάρια χωρίς να περισσεύει κανένα, όπως τέσσερις τελείες. Περιττό είναι ένα πλήθος που αφήνει ένα στοιχείο χωρίς ζευγάρι, όπως πέντε τελείες. Αν ένα χρώμα δηλώνει αυτή τη διαφορά, μας αποκαλύπτει την κατηγορία του πλήθους, όχι αναγκαστικά τον ακριβή αριθμό.
Όταν ένα σύμβολο δίνει οδηγία
Ένα μικρό σημάδι μπορεί επίσης να λειτουργεί σαν εντολή: να μας δείχνει πόσο θα κινηθεί ένα αντικείμενο ή ποια αλλαγή θα γίνει στο επόμενο βήμα. Τότε ξεχωρίζουμε την οδηγία από το αντικείμενο που την ακολουθεί. Διαβάζουμε πού βρίσκεται το σύμβολο και σε ποια μετάβαση εφαρμόζεται, ώστε να μην εκτελέσουμε την εντολή μία θέση νωρίτερα ή αργότερα.
Στις ασκήσεις 32 έως 35 θα αναζητήσουμε τέτοιες σχέσεις σε ζεύγη σχημάτων, χρώματα και μικρές ενδείξεις. Θα εξηγούμε την αντιστοιχία με μια απλή πρόταση που να μπορεί να εφαρμοστεί και στο επόμενο παράδειγμα. Αυτή η πρόταση θα μας επιτρέπει να ελέγχουμε αν η απάντηση ακολουθεί πράγματι τον ίδιο κανόνα.
Άσκηση 32: Κωδικοποίηση ενός χαρακτηριστικού με άλλο
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Μια πληροφορία μπορεί να παρουσιαστεί χωρίς να γραφτεί με λέξεις ή αριθμούς. Εδώ κάθε πλαίσιο συνδυάζει ένα πολύγωνο με μερικές κουκκίδες. Πολύγωνο ονομάζουμε ένα κλειστό σχήμα που το περίγραμμά του αποτελείται από ευθείες πλευρές. Θα εξετάσουμε αν οι κουκκίδες μάς δίνουν κάποια πληροφορία για αυτές τις πλευρές· αυτή η αναπαράσταση μιας πληροφορίας με άλλο τρόπο λέγεται κωδικοποίηση.
Τι ζητείται: Σε κάθε πλαίσιο μετρήστε τις πλευρές του πολυγώνου και τις κουκκίδες που το συνοδεύουν. Ποια σχέση ανάμεσα στα δύο πλήθη επιβεβαιώνεται και στα τέσσερα παραδείγματα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 32
Μπορούμε να ξεκινήσουμε από το τρίγωνο, όπου οι πλευρές ξεχωρίζουν εύκολα. Ακολουθούμε το περίγραμμά του από μια γωνία μέχρι να επιστρέψουμε στην ίδια, μετρώντας μία φορά κάθε ευθύ τμήμα. Βρίσκουμε τρεις πλευρές και ακριβώς από κάτω τρεις κουκκίδες. Αυτό μας δίνει μια πρώτη ιδέα: ίσως κάθε κουκκίδα αντιστοιχεί σε μία πλευρά.
Για να δεχτούμε αυτή τη σχέση, την ελέγχουμε και στα υπόλοιπα πλαίσια. Το τετράγωνο έχει τέσσερις πλευρές και τέσσερις κουκκίδες. Το πεντάγωνο έχει πέντε πλευρές και πέντε κουκκίδες, ενώ το εξάγωνο έξι πλευρές και έξι κουκκίδες. Η ίδια ισότητα εμφανίζεται σε όλα τα παραδείγματα: όσες είναι οι πλευρές του συγκεκριμένου σχήματος, τόσες είναι και οι κουκκίδες του.
Οι κουκκίδες λειτουργούν λοιπόν σαν διαφορετική γραφή του αριθμού των πλευρών. Για παράδειγμα, οι πέντε κουκκίδες μεταφέρουν την ίδια αριθμητική πληροφορία με το ψηφίο 5. Κάθε πλαίσιο αποτελεί ξεχωριστό παράδειγμα αυτής της αντιστοίχισης, γι’ αυτό μετράμε το πολύγωνο μαζί με τις δικές του κουκκίδες. Δεν προσθέτουμε κουκκίδες από γειτονικά πλαίσια ούτε χρειάζεται να αναζητήσουμε μετακίνηση κάποιου σχήματος.
Άσκηση 33: Σχέσεις ανάμεσα στα σχήματα κάθε ζεύγους
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Όταν συγκρίνουμε δύο σχήματα, συχνά έχει σημασία η σχέση μεταξύ τους. Μπορεί να αλλάζει η θέση τους ή το μέγεθός τους, αλλά μια συγκεκριμένη σχέση να διατηρείται. Η εικόνα παρουσιάζει δύο ανεξάρτητες ομάδες: ζεύγη κύκλων και ζεύγη πολυγώνων με το ένα μέσα στο άλλο. Εξετάζουμε κάθε ομάδα με βάση το χαρακτηριστικό που ζητείται.
Τι ζητείται: Στα ζεύγη κύκλων βρείτε τι παραμένει ίδιο ως προς τα χρώματα, παρότι αυτά αλλάζουν πλευρά. Στα ζεύγη πολυγώνων μετρήστε χωριστά τις πλευρές του εξωτερικού και του εσωτερικού σχήματος. Ποια σχέση βλέπετε σε κάθε ομάδα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 33
Στο πρώτο ζεύγος κύκλων βλέπουμε μαύρο αριστερά και λευκό δεξιά. Στο δεύτερο βλέπουμε λευκό αριστερά και μαύρο δεξιά. Παρότι τα χρώματα έχουν ανταλλάξει πλευρά, και τα δύο ζεύγη περιλαμβάνουν έναν μαύρο και έναν λευκό κύκλο. Αυτή είναι η σχέση που διατηρείται. Αν μέναμε μόνο στη θέση του μαύρου κύκλου, θα παρατηρούσαμε την αλλαγή αλλά θα χάναμε το κοινό στοιχείο των δύο παραδειγμάτων.
Στα πολύγωνα η χρήσιμη σύγκριση γίνεται μετρώντας πλευρές. Το εξωτερικό τρίγωνο έχει 3 και το εσωτερικό τετράπλευρο 4. Παρότι το μικρό τετράπλευρο έχει μία κορυφή στραμμένη προς τα πάνω, οι πλευρές του παραμένουν τέσσερις. Στο επόμενο ζεύγος μετράμε 4 πλευρές στο εξωτερικό τετράγωνο και 5 στο εσωτερικό πεντάγωνο. Στο τελευταίο έχουμε 5 έξω και 6 μέσα.
Το εσωτερικό πολύγωνο έχει επομένως μία πλευρά περισσότερη από το εξωτερικό σε κάθε ζεύγος. Η διαφορά επιβεβαιώνεται με 4 − 3 = 1, 5 − 4 = 1 και 6 − 5 = 1. Το μικρότερο μέγεθός του σημαίνει ότι καταλαμβάνει λιγότερο χώρο, όχι ότι έχει λιγότερες πλευρές. Έτσι προκύπτουν δύο διαφορετικές σταθερές σχέσεις: ένας κύκλος από κάθε χρώμα στην πρώτη ομάδα και μία επιπλέον πλευρά στο εσωτερικό σχήμα στη δεύτερη.
Άσκηση 34: Χρώμα που εξαρτάται από το πλήθος
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Σε κάθε γνωστό παράδειγμα οι κουκκίδες συνοδεύονται από μια μικρή τετράγωνη ένδειξη επάνω δεξιά. Το χρώμα της ένδειξης συνδέεται με το πλήθος των κουκκίδων του ίδιου πλαισίου. Η ένδειξη έχει ξεχωριστό ρόλο, οπότε δεν την προσθέτουμε στην καταμέτρηση. Αναζητούμε ποια κοινή ιδιότητα έχουν τα πλήθη που συνοδεύονται από το ίδιο χρώμα.
Τι ζητείται: Μελετήστε τις ενδείξεις στα παραδείγματα με 2, 3, 5 και 6 κουκκίδες. Στο ζητούμενο πλαίσιο υπάρχουν 8 κουκκίδες. Ποιο χρώμα πρέπει να έχει εκεί η τετράγωνη ένδειξη, αν ισχύει η ίδια σχέση;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 34
Ας βάλουμε νοερά τις κουκκίδες σε ζευγάρια. Οι 2 σχηματίζουν ένα ζευγάρι και οι 6 τρία ζευγάρια, χωρίς να περισσεύει καμία. Και στα δύο αυτά παραδείγματα η ένδειξη είναι λευκή. Οι αριθμοί που μοιράζονται σε ζευγάρια χωρίς υπόλοιπο λέγονται άρτιοι. Στις 3 κουκκίδες, αντίθετα, φτιάχνουμε ένα ζευγάρι και μένει μία μόνη. Στις 5 φτιάχνουμε δύο ζευγάρια και πάλι περισσεύει μία. Αυτοί οι αριθμοί λέγονται περιττοί και εδώ έχουν μαύρη ένδειξη.
Η σχέση που συμφωνεί με τα τέσσερα παραδείγματα είναι επομένως λευκή ένδειξη για άρτιο πλήθος και μαύρη για περιττό. Οι 8 κουκκίδες του ζητούμενου σχηματίζουν 4 ζευγάρια χωρίς να περισσεύει καμία. Το 8 είναι άρτιος αριθμός, οπότε η τετράγωνη ένδειξη πρέπει να είναι λευκή.
Αξίζει να συνδέσουμε το χρώμα με αυτό που μετρήσαμε. Δεν εναλλάσσεται απλώς λευκό και μαύρο από πλαίσιο σε πλαίσιο: τα παραδείγματα με 3 και 5 κουκκίδες έχουν και τα δύο μαύρη ένδειξη. Επίσης, μια λευκή ένδειξη δεν μας λέει από μόνη της τον ακριβή αριθμό των κουκκίδων, αφού ταιριάζει τόσο στο 2 όσο και στο 6 ή στο 8. Εδώ το πλήθος 8 είναι ήδη δοσμένο· εμείς βρίσκουμε το χρώμα που του αντιστοιχεί.
Άσκηση 35: Σύμβολο που δίνει οδηγία για το επόμενο βήμα
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Το βέλος δίπλα σε καθένα από τα τρία πρώτα πλέγματα λειτουργεί σαν μια μικρή οδηγία. Λέει στην κουκκίδα προς τα πού να κινηθεί για να εμφανιστεί στην επόμενη εικόνα. Η απόσταση κάθε μετακίνησης είναι ένα κελί, δηλαδή ένα μικρό τετράγωνο του πλέγματος. Συνδέουμε λοιπόν την οδηγία μιας εικόνας με τη θέση που βλέπουμε αμέσως μετά.
Τι ζητείται: Ελέγξτε τις τρεις μετακινήσεις από την πρώτη έως την τέταρτη εικόνα. Σε κάθε περίπτωση συμφωνεί η νέα θέση της κουκκίδας με το βέλος της προηγούμενης εικόνας; Περιγράψτε τη διαδρομή της.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 35
Στην πρώτη εικόνα η κουκκίδα βρίσκεται στη μεσαία αριστερή θέση. Το βέλος τής ζητά να προχωρήσει ένα κελί δεξιά. Η διπλανή θέση είναι το κέντρο του πλέγματος και εκεί τη βρίσκουμε στη δεύτερη εικόνα. Η πρώτη οδηγία έχει επομένως εκτελεστεί σωστά. Το βέλος της δεύτερης εικόνας δίνει τώρα νέα οδηγία, προς τα κάτω: από το κέντρο μετακινούμαστε στο κελί ακριβώς από κάτω, στην κάτω μεσαία θέση της τρίτης εικόνας.
Στην τρίτη εικόνα το βέλος δείχνει αριστερά. Η κουκκίδα προχωρά ένα κελί προς αυτή την κατεύθυνση και φτάνει κάτω αριστερά, όπως φαίνεται στην τέταρτη εικόνα. Αν θέλουμε να σημειώσουμε τη διαδρομή με αριθμούς, αριθμούμε τα κελιά 1, 2, 3 επάνω, 4, 5, 6 στη μέση και 7, 8, 9 κάτω. Οι θέσεις που επισκέπτεται είναι 4 → 5 → 8 → 7.
Και οι τρεις μετακινήσεις συμφωνούν με τις οδηγίες: ένα κελί δεξιά, ένα κάτω και ένα αριστερά. Οι αριθμοί 4, 5, 8 και 7 περιγράφουν θέσεις μέσα στο πλέγμα, ενώ οι αριθμοί των εικόνων περιγράφουν τις διαδοχικές στιγμές. Στην τέταρτη εικόνα βλέπουμε μόνο το αποτέλεσμα της τελευταίας οδηγίας. Καθώς δεν δίνεται άλλο βέλος, η διαδρομή που μπορούμε να ελέγξουμε ολοκληρώνεται εκεί.
Κεφάλαιο 8Χωρίζουμε τη σειρά και εξετάζουμε τις αλλαγές
Ας υποθέσουμε ότι σε μια σειρά εναλλάσσονται κύκλοι και τρίγωνα. Αν συγκρίνουμε κάθε εικόνα μόνο με την αμέσως επόμενη, ίσως δυσκολευτούμε να βρούμε συνέχεια. Μπορούμε όμως να παρακολουθήσουμε πρώτα όλους τους κύκλους και έπειτα όλα τα τρίγωνα. Μια μεγάλη σειρά γίνεται έτσι δύο μικρότερες, καθεμιά με τον δικό της κανόνα.
Διαβάζουμε επιλεγμένες θέσεις
Αριθμούμε τις εικόνες από αριστερά προς τα δεξιά. Οι θέσεις 1, 3, 5 και 7 είναι οι περιττές και οι θέσεις 2, 4, 6 και 8 οι άρτιες. Κοιτάζοντας χωριστά αυτές τις δύο ομάδες, μπορούμε να διακρίνουμε αλλαγές που δεν φαίνονταν καθαρά στη συνολική σειρά. Αν εναλλάσσονται τρεις μικρότερες σειρές, οι αντίστοιχες ομάδες αρχίζουν με τις θέσεις 1, 4, 7, με τις θέσεις 2, 5, 8 και με τις θέσεις 3, 6, 9.
Πριν υπολογίσουμε το στοιχείο που λείπει, βρίσκουμε σε ποια ομάδα θέσεων ανήκει. Το έβδομο στοιχείο μιας εναλλαγής δύο σειρών συνεχίζει εκείνα που βρίσκονται στις θέσεις 1, 3 και 5. Έτσι γνωρίζουμε ποια παραδείγματα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε και ποια ανήκουν στην άλλη διαδρομή.
Χωρίζουμε και τα χαρακτηριστικά
Ο διαχωρισμός βοηθά και όταν κάθε εικόνα περιέχει περισσότερες αλλαγές. Το χρώμα μπορεί να επαναλαμβάνεται ανά δύο βήματα, ενώ η κατεύθυνση ενός βέλους ανά τέσσερα. Κρατάμε δύο μικρές καταγραφές: μία για το χρώμα και μία για την κατεύθυνση προς την οποία δείχνει το βέλος. Αφού βρούμε το επόμενο στοιχείο σε καθεμία, τα συνδυάζουμε σε μία εικόνα.
Υπάρχουν ακόμη αλλαγές που γίνονται μόνο όταν συμβεί κάτι συγκεκριμένο. Για παράδειγμα, ένα αντικείμενο μπορεί να αλλάζει χρώμα όταν επιστρέφει στην αρχή μιας διαδρομής. Σε αυτή την περίπτωση παρακολουθούμε πρώτα πότε ολοκληρώνεται η διαδρομή και τότε εφαρμόζουμε την αλλαγή. Οι ασκήσεις 36 έως 39 θα μας μάθουν να ξεχωρίζουμε τους κανόνες, τον ρυθμό τους και τη στιγμή κατά την οποία ενεργοποιούνται.
Άσκηση 36: Δύο σειρές που εναλλάσσονται
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Μέσα σε μια μεγάλη σειρά μπορεί να κρύβονται δύο μικρότερες που εμφανίζονται εναλλάξ. Για να τις ξεχωρίσουμε εδώ, διαβάζουμε μία εικόνα παρά μία. Οι θέσεις 1, 3, 5 και 7 λέγονται περιττές και σχηματίζουν τη μία ομάδα. Οι θέσεις 2, 4 και 6 λέγονται άρτιες και σχηματίζουν την άλλη. Έτσι μπορούμε να παρακολουθήσουμε την αλλαγή κάθε ομάδας χωριστά.
Τι ζητείται: Μελετήστε μαζί τις εικόνες στις θέσεις 1, 3 και 5 και κατόπιν εκείνες στις θέσεις 2, 4 και 6. Με βάση τις δύο μικρότερες σειρές που προκύπτουν, πόσα σύμβολα πρέπει να έχει η έβδομη εικόνα;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 36
Αν μετρήσουμε όλες τις εικόνες διαδοχικά, συναντάμε 1, 4, 2, 5, 3 και 6 σύμβολα. Το πλήθος φαίνεται να ανεβαίνει και να κατεβαίνει. Η εκφώνηση μάς προτείνει έναν τρόπο να οργανώσουμε αυτές τις πληροφορίες: να κρατήσουμε μαζί τις περιττές θέσεις και να εξετάσουμε χωριστά τις άρτιες. Οι αριθμοί πάνω από τα πλαίσια μας βοηθούν να βρούμε τη σωστή ομάδα· δεν δηλώνουν το πλήθος των συμβόλων.
Στις θέσεις 1, 3 και 5 υπάρχουν αντίστοιχα 1, 2 και 3 σύμβολα. Κάθε φορά που επιστρέφουμε σε αυτή τη μικρότερη σειρά, προστίθεται ένα σύμβολο. Η έβδομη θέση είναι η επόμενη περιττή θέση, οπότε συνεχίζουμε από τα 3 σύμβολα της πέμπτης και φτάνουμε στα 4. Αυτή είναι η ζητούμενη συμπλήρωση.
Ο έλεγχος των άρτιων θέσεων επιβεβαιώνει πώς είναι οργανωμένη η μεγάλη σειρά. Στη δεύτερη εικόνα υπάρχουν 4 σύμβολα, στην τέταρτη 5 και στην έκτη 6. Και εδώ προστίθεται ένα, αλλά η ομάδα ξεκινά από διαφορετικό πλήθος. Επομένως, για την έβδομη εικόνα δεν συνεχίζουμε από τα 6 της αμέσως προηγούμενης. Επιστρέφουμε στη δική της ομάδα, όπου η σειρά είναι 1, 2, 3, 4.
Άσκηση 37: Τρεις μικρότερες σειρές μέσα σε μία
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Η σειρά επαναφέρει τα ίδια τρία είδη σχημάτων: κύκλους, τρίγωνα και τετράγωνα. Κάθε είδος εμφανίζεται ξανά τρεις θέσεις αργότερα. Μπορούμε λοιπόν να ακολουθήσουμε χωριστά τους κύκλους, χωριστά τα τρίγωνα και χωριστά τα τετράγωνα, σαν να διαβάζουμε τρεις μικρές σειρές που έχουν τοποθετηθεί εναλλάξ μέσα σε μία μεγαλύτερη.
Τι ζητείται: Συγκρίνετε τις θέσεις 1, 4, 7, έπειτα τις 2, 5, 8 και τέλος τις 3, 6, 9. Ποιο είδος σχήματος πρέπει να εμφανίζεται στην ένατη εικόνα και πόσα τέτοια σχήματα χρειάζονται;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 37
Το είδος των σχημάτων μάς βοηθά να χωρίσουμε τη σειρά πριν αρχίσουμε να μετράμε. Στις θέσεις 1, 2 και 3 βλέπουμε κύκλους, τρίγωνα και τετράγωνα. Η ίδια σειρά ειδών επαναλαμβάνεται στις θέσεις 4, 5 και 6. Οι θέσεις 7 και 8 έχουν ξανά κύκλους και τρίγωνα, επομένως στην ένατη περιμένουμε τετράγωνα. Απομένει να βρούμε πόσα.
Κάθε είδος ακολουθεί τη δική του αλλαγή στο πλήθος. Οι κύκλοι στις θέσεις 1, 4 και 7 είναι 1, 2 και 3: προστίθεται ένας κάθε φορά. Τα τρίγωνα στις θέσεις 2, 5 και 8 είναι 4, 3 και 2: αφαιρείται ένα κάθε φορά. Αυτό δείχνει γιατί δεν μπορούμε να μεταφέρουμε τον κανόνα των τριγώνων στα τετράγωνα. Χρειάζεται να συγκρίνουμε εικόνες που ανήκουν στην ίδια μικρότερη σειρά.
Για τα τετράγωνα έχουμε ένα στην τρίτη θέση και δύο στην έκτη. Η αύξηση κατά ένα δίνει τρία τετράγωνα στην ένατη εικόνα. Η απάντηση προσδιορίζει έτσι και το είδος και το πλήθος: σχεδιάζουμε 3 τετράγωνα. Ο αριθμός 9 προσδιορίζει πού βρίσκεται αυτή η εικόνα στη μεγάλη σειρά, ενώ ο αριθμός 3 πόσα σχήματα περιέχει.
Άσκηση 38: Χρώμα και κατεύθυνση που αλλάζουν με διαφορετικό ρυθμό
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Το τρίγωνο αλλάζει και κατεύθυνση και χρώμα. Για να καταλάβουμε τη σειρά, παρακολουθούμε αυτά τα χαρακτηριστικά χωριστά, γιατί μπορεί να επαναλαμβάνονται με διαφορετικό ρυθμό. Περίοδο ονομάζουμε τον μικρότερο αριθμό βημάτων μετά τον οποίο επαναλαμβάνεται ολόκληρο το μοτίβο που εξετάζουμε. Αν, για παράδειγμα, τα χρώματα μαύρο, γκρι, λευκό επανέρχονται συνεχώς με την ίδια σειρά, το χρώμα έχει περίοδο 3.
Τι ζητείται: Ποια επιλογή συνεχίζει τη σειρά ως έβδομη εικόνα; Βρείτε την κατεύθυνση που χρειάζεται το τρίγωνο και το χρώμα που πρέπει να έχει, ώστε η απάντηση να συμφωνεί και με τις δύο αλλαγές.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 38
Κοιτάζοντας μόνο τις κορυφές των τριγώνων, διαβάζουμε πάνω, δεξιά, κάτω, αριστερά, πάνω, δεξιά. Η κατεύθυνση αλλάζει κατά 90° δεξιόστροφα σε κάθε βήμα. Μετά τις τέσσερις κατευθύνσεις η ίδια σειρά ξεκινά πάλι, οπότε η περίοδός της είναι 4. Από τη δεξιά κατεύθυνση της έκτης εικόνας, η έβδομη πρέπει να δείχνει κάτω.
Για το χρώμα ακολουθούμε μια δεύτερη, μικρότερη επανάληψη: μαύρο, γκρι, λευκό και ξανά μαύρο, γκρι, λευκό. Η περίοδος είναι 3. Μετά το λευκό της έκτης εικόνας έρχεται μαύρο. Ενώνοντας τις δύο παρατηρήσεις, χρειαζόμαστε μαύρο τρίγωνο με την κορυφή προς τα κάτω, όπως στην επιλογή Β. Το σωστό χρώμα ή η σωστή κατεύθυνση από μόνα τους δεν αρκούν· η εικόνα πρέπει να συμφωνεί και στα δύο.
Οι δύο διαφορετικοί ρυθμοί εξηγούν και πότε θα ξαναδούμε ολόκληρη την αρχική εικόνα. Η αρχική κατεύθυνση επανέρχεται ύστερα από 4, 8, 12 βήματα, ενώ το αρχικό χρώμα ύστερα από 3, 6, 9, 12 βήματα. Η πρώτη κοινή επιστροφή είναι στα 12. Το 12 λέγεται ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο των 4 και 3: είναι ο μικρότερος αριθμός βημάτων, μεγαλύτερος από το μηδέν, που χωρίζεται και σε ομάδες των 4 και σε ομάδες των 3 χωρίς να περισσεύει κανένα βήμα.
Από την πρώτη εικόνα, δώδεκα μεταβάσεις μάς φέρνουν στη δέκατη τρίτη. Εκεί θα υπάρχει ξανά μαύρο τρίγωνο προς τα πάνω. Η τέταρτη εικόνα, για παράδειγμα, έχει ήδη επιστρέψει στο μαύρο χρώμα, αλλά δείχνει αριστερά. Η επανάληψη ενός μόνο χαρακτηριστικού δεν σημαίνει ακόμη επανάληψη ολόκληρης της εικόνας.
Άσκηση 39: Χρώμα που αλλάζει σε συγκεκριμένο βήμα
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Μέσα σε κάθε πλαίσιο ο κύκλος μπορεί να βρίσκεται αριστερά, στη μέση ή δεξιά. Αυτές είναι οι θέσεις 1, 2 και 3 του πλαισίου, διαφορετικές από τους αριθμούς που μετρούν τις εικόνες της σειράς. Για να εντοπίσετε πότε αλλάζει το χρώμα, παρατηρήστε τόσο τις μετακινήσεις προς τα δεξιά όσο και το πέρασμα από την τελευταία θέση πίσω στην πρώτη.
Τι ζητείται: Ο κύκλος ακολουθεί τις θέσεις 1 → 2 → 3 → 1 και συνεχίζει με τον ίδιο τρόπο. Ποια επιλογή δείχνει τη σωστή θέση και το σωστό χρώμα του στην εικόνα που ακολουθεί την ένατη;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 39
Στις τρεις πρώτες εικόνες ο κύκλος περνά από την αριστερή στη μεσαία και κατόπιν στη δεξιά θέση. Σε όλη αυτή τη διαδρομή παραμένει μαύρος. Όταν φτάνουμε στην τέταρτη εικόνα, επιστρέφει αριστερά και γίνεται λευκός. Το λευκό διατηρείται και στις επόμενες δύο θέσεις, όπως βλέπουμε στην πέμπτη και στην έκτη εικόνα.
Η ίδια αλλαγή συμβαίνει ξανά στην έβδομη εικόνα: ο κύκλος επιστρέφει από δεξιά στα αριστερά και από λευκός γίνεται μαύρος. Συνεχίζει μαύρος στη μέση στην όγδοη και δεξιά στην ένατη. Το χρώμα επομένως αλλάζει τη στιγμή της επιστροφής από τη θέση 3 στη θέση 1. Στις μετακινήσεις από τη θέση 1 στη 2 και από τη 2 στη 3 παραμένει ίδιο. Οι αριθμοί 7, 8 και 9 επάνω από τα πλαίσια μετρούν τις εικόνες, ενώ οι διαθέσιμες θέσεις μέσα σε καθεμία εξακολουθούν να είναι μόνο τρεις.
Μετά τον μαύρο κύκλο δεξιά της ένατης εικόνας περιμένουμε λοιπόν λευκό κύκλο αριστερά. Επιλέγουμε τη Γ. Η Α τον τοποθετεί σωστά αριστερά, αλλά παραλείπει την αλλαγή χρώματος. Οι Β και Δ τον κάνουν λευκό, αλλά τον αφήνουν αντίστοιχα στη μέση και δεξιά. Η Γ συνδυάζει την επιστροφή στην πρώτη θέση με την αλλαγή από μαύρο σε λευκό.
Κεφάλαιο 9Πίνακες επαγωγικού συλλογισμού: εικόνες που λείπουν
Σε έναν πίνακα οι εικόνες είναι τοποθετημένες σε σειρές και στήλες. Το κενό βρίσκεται ανάμεσα σε πληροφορίες που μπορούν να το εξηγήσουν από διαφορετικές κατευθύνσεις. Για να τις οργανώσουμε, θυμόμαστε ότι οι σειρές διαβάζονται οριζόντια, από αριστερά προς τα δεξιά, ενώ οι στήλες κατακόρυφα, από πάνω προς τα κάτω.
Αξιοποιούμε τα ολοκληρωμένα παραδείγματα
Ξεκινάμε από μια πλήρη σειρά ή στήλη, ανάλογα με την εκφώνηση. Αν τρία κελιά περιέχουν δύο, τρεις και πέντε τελείες, μπορούμε να εξετάσουμε αν το τρίτο πλήθος είναι το άθροισμα των δύο πρώτων. Η ιδέα χρειάζεται έλεγχο και σε όσα ακόμη ολοκληρωμένα παραδείγματα δίνονται. Μια σχέση που εμφανίζεται τυχαία σε μία μόνο τριάδα δεν αρκεί για να καθοδηγήσει όλο τον πίνακα.
Μπορεί ένας κανόνας να αφορά τη μορφή και ένας άλλος το χρώμα. Για παράδειγμα, οι μορφές ίσως μετακινούνται από στήλη σε στήλη, ενώ τα χρώματα εναλλάσσονται ανά σειρά. Περιγράφουμε κάθε χαρακτηριστικό χωριστά και συγκεντρώνουμε τις πληροφορίες που αφορούν το κελί με το ερωτηματικό. Όταν λείπουν δύο κελιά, ελέγχουμε ότι η προτεινόμενη συμπλήρωση λειτουργεί και για τα δύο.
Δεν θεωρούμε δεδομένο ότι κάθε πίνακας έχει έναν ενιαίο κανόνα προς όλες τις κατευθύνσεις. Η εκφώνηση μπορεί να ζητά σχέση μόνο μέσα σε κάθε οριζόντια σειρά. Άλλες φορές τα δεδομένα συνδέουν και τις σειρές και τις στήλες. Ακολουθούμε τη συγκεκριμένη δομή της άσκησης και ελέγχουμε τις σχέσεις που αυτή στηρίζει.
Ένα κενό στη μέση μιας διαδρομής
Όταν λείπει μια εικόνα από τη μέση μιας σειράς, η επόμενη δοσμένη εικόνα είναι ένας επιπλέον έλεγχος. Υπολογίζουμε τι θα προέκυπτε από την προηγούμενη και συνεχίζουμε ένα ακόμη βήμα. Αν φτάνουμε σωστά στην εικόνα που ακολουθεί το κενό, η συνέχεια συμφωνεί και από τις δύο πλευρές. Αυτόν τον έλεγχο θα τον εφαρμόσουμε στην άσκηση 45. Στις ασκήσεις 40 έως 44 θα οργανώσουμε τις παρατηρήσεις μας μέσα σε πίνακες, ακολουθώντας τις σχέσεις που ορίζει κάθε εκφώνηση.
Άσκηση 40: Κανόνας που ισχύει μόνο στις οριζόντιες σειρές
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Κάθε μακρόστενο πλαίσιο αποτελεί μια οριζόντια γραμμή, την οποία διαβάζουμε από αριστερά προς τα δεξιά. Ο κανόνας αυτής της άσκησης αφορά τα σχήματα που υπάρχουν μαζί στην ίδια γραμμή. Θα ελέγξουμε λοιπόν κάθε γραμμή χωριστά, χωρίς να προσθέσουμε κάποια απαίτηση για τις κατακόρυφες στήλες.
Τι ζητείται: Σε κάθε οριζόντια γραμμή πρέπει να εμφανίζεται ακριβώς μία φορά καθένα από τα τρία σχήματα: κύκλος, τρίγωνο και τετράγωνο. Ποιο από αυτά συμπληρώνει το κενό της τρίτης γραμμής;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 40
Η πρώτη γραμμή δείχνει κύκλο, τρίγωνο και τετράγωνο. Η δεύτερη περιλαμβάνει τρίγωνο, τετράγωνο και κύκλο. Τα σχήματα εμφανίζονται με άλλη σειρά, αλλά κάθε γραμμή έχει ένα από κάθε είδος. Αυτή είναι η απαίτηση της άσκησης: να υπάρχουν και τα τρία είδη, χωρίς κάποιο να επαναλαμβάνεται στην ίδια γραμμή.
Στην τρίτη γραμμή αναγνωρίζουμε ήδη έναν κύκλο και ένα τετράγωνο. Από τα τρία ζητούμενα είδη απομένει το τρίγωνο, οπότε αυτό μπαίνει στο κενό. Η συμπληρωμένη γραμμή θα είναι κύκλος, τετράγωνο, τρίγωνο. Με έναν δεύτερο κύκλο ή ένα δεύτερο τετράγωνο θα επαναλαμβανόταν ένα είδος και θα εξακολουθούσε να λείπει το τρίγωνο.
Ο έλεγχος ολοκληρώνεται στις οριζόντιες γραμμές, όπως ορίζει η εκφώνηση. Η πρώτη κατακόρυφη στήλη, για παράδειγμα, έχει κύκλο στην πρώτη και στην τρίτη γραμμή. Αυτό επιτρέπεται εδώ, επειδή δεν έχει δοθεί κανόνας που να απαγορεύει την επανάληψη μέσα σε στήλη. Το τρίγωνο είναι η μόνη συμπλήρωση που ικανοποιεί τον συγκεκριμένο κανόνα της τρίτης γραμμής.
Άσκηση 41: Άλλος κανόνας στις σειρές και άλλος στις στήλες
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Σε έναν πίνακα κάθε μικρό πλαίσιο λέγεται κελί. Ένα κελί μπορεί να περιέχει ένα ή περισσότερα σχήματα, γι’ αυτό χρειάζεται να προσέξουμε τόσο το είδος τους όσο και το πλήθος τους. Οι οριζόντιες γραμμές διαβάζονται από αριστερά προς τα δεξιά και οι κατακόρυφες στήλες από πάνω προς τα κάτω. Κάθε κατεύθυνση μπορεί να μας δώσει διαφορετική πληροφορία.
Τι ζητείται: Βρείτε ποια επιλογή συμπληρώνει το κάτω δεξί κελί. Εξετάστε χωριστά πόσα σχήματα χρειάζονται και ποιο είδος πρέπει να έχουν. Ελέγξτε τη συμπλήρωση τόσο στη γραμμή όσο και στη στήλη του κελιού.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 41
Στην επάνω γραμμή υπάρχουν 1, 2 και 3 κύκλοι από αριστερά προς τα δεξιά. Στη μεσαία γραμμή βλέπουμε αντίστοιχα 1, 2 και 3 τρίγωνα. Εμφανίζεται επομένως η ίδια αύξηση στο πλήθος: κάθε επόμενο κελί έχει ένα σχήμα περισσότερο. Η κάτω γραμμή ξεκινά με 1 και 2 τετράγωνα, οπότε το τελευταίο κελί χρειάζεται 3 σχήματα για να συνεχιστεί αυτή η αύξηση.
Για να καθορίσουμε το είδος τους, μπορούμε να ακολουθήσουμε μια στήλη από πάνω προς τα κάτω. Στην πρώτη και στη δεύτερη στήλη συναντάμε κύκλους, έπειτα τρίγωνα και τέλος τετράγωνα. Η τρίτη στήλη έχει ήδη κύκλους επάνω και τρίγωνα στη μέση, άρα κάτω περιμένουμε τετράγωνα. Επιπλέον, τα δύο συμπληρωμένα κελιά αυτής της στήλης έχουν από 3 σχήματα, κάτι που επιβεβαιώνει το πλήθος που βρήκαμε από τη γραμμή.
Το κενό πρέπει λοιπόν να περιέχει 3 τετράγωνα, όπως η επιλογή Γ. Η Α δίνει το σωστό είδος αλλά μόνο 2 τετράγωνα, ενώ η Δ δίνει 4. Η Β έχει το σωστό πλήθος, όμως παρουσιάζει τρίγωνα. Η Γ ταιριάζει και στις δύο πληροφορίες: τρία σχήματα επειδή βρίσκεται στην τρίτη στήλη, τετράγωνα επειδή βρίσκεται στην κάτω γραμμή.
Άσκηση 42: Κανόνες σε σειρές και στήλες με δύο κενά
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Στην τελευταία γραμμή υπάρχουν δύο γειτονικά κενά. Ο έλεγχος της γραμμής θα μας βοηθήσει να βρούμε ποια σύμβολα λείπουν, ενώ ο έλεγχος των στηλών θα δείξει πού πρέπει να μπει το καθένα. Προσέξτε ότι το όρθιο τετράγωνο και το τετράγωνο σε διαγώνια θέση, με μια κορυφή προς τα πάνω, θεωρούνται εδώ διαφορετικά σύμβολα λόγω του προσανατολισμού τους.
Τι ζητείται: Κάθε γραμμή και κάθε στήλη πρέπει να περιέχει ακριβώς μία φορά κύκλο, τρίγωνο, όρθιο τετράγωνο και τετράγωνο σε διαγώνια θέση. Ποια επιλογή συμπληρώνει τα ?1 και ?2 με τη σωστή σειρά;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 42
Στην τελευταία γραμμή βλέπουμε ήδη διαγώνιο τετράγωνο και κύκλο. Για να εμφανιστούν και τα τέσσερα σύμβολα μία φορά, απομένουν ένα τρίγωνο και ένα όρθιο τετράγωνο. Η γραμμή μάς έδωσε λοιπόν τα δύο σύμβολα, αλλά χρειάζεται ακόμη να καθορίσουμε ποιο θα μπει στο ?1 και ποιο στο ?2. Γι’ αυτό εξετάζουμε τις δύο στήλες όπου βρίσκονται τα κενά.
Το ?1 είναι το κάτω κελί της τρίτης στήλης. Διαβάζοντας τα τρία κελιά από πάνω του, βρίσκουμε όρθιο τετράγωνο, διαγώνιο τετράγωνο και κύκλο. Λείπει το τρίγωνο, οπότε αυτό μπαίνει στο ?1. Στην τέταρτη στήλη, πάνω από το ?2, υπάρχουν διαγώνιο τετράγωνο, κύκλος και τρίγωνο. Εκεί λείπει το όρθιο τετράγωνο. Η σωστή σειρά είναι τρίγωνο και όρθιο τετράγωνο, όπως στην επιλογή Β.
Με αυτή τη συμπλήρωση η τελευταία γραμμή περιλαμβάνει διαγώνιο τετράγωνο, κύκλο, τρίγωνο και όρθιο τετράγωνο, ενώ καμία από τις δύο στήλες δεν επαναλαμβάνει σύμβολο. Η επιλογή Α έχει τα ίδια δύο σχήματα με αντίστροφη σειρά. Θα συμπλήρωνε τη γραμμή, αλλά θα δημιουργούσε δύο όρθια τετράγωνα στην τρίτη στήλη και δύο τρίγωνα στην τέταρτη. Αυτός είναι ο λόγος που ελέγχουμε και τη θέση κάθε απάντησης, όχι μόνο ποια δύο σύμβολα περιέχει.
Άσκηση 43: Συνδυάζουμε τον κανόνα των σχημάτων και των χρωμάτων
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Κάθε σχήμα του πίνακα δίνει δύο πληροφορίες: τι είδους είναι και ποιο χρώμα έχει. Θα τις εξετάσουμε χωριστά και ύστερα θα τις ενώσουμε για να συμπληρώσουμε το κενό. Καθώς συγκρίνετε τις επιλογές, προσέξτε ότι ένα σωστό σχήμα μπορεί να συνοδεύεται από λάθος χρώμα ή ένα σωστό χρώμα να έχει δοθεί σε λάθος σχήμα.
Τι ζητείται: Σε κάθε γραμμή και σε κάθε στήλη πρέπει να υπάρχει ένας κύκλος, ένα τρίγωνο και ένα τετράγωνο. Πρέπει επίσης να εμφανίζεται μία φορά καθένα από τα χρώματα μαύρο, λευκό και γκρι. Ποια επιλογή συμπληρώνει σωστά το κενό;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 43
Μπορούμε να αρχίσουμε από την κάτω γραμμή και να παρατηρήσουμε μόνο τα είδη των σχημάτων. Υπάρχουν ένα τετράγωνο και ένας κύκλος, άρα το σχήμα που λείπει είναι το τρίγωνο. Επιστρέφουμε στην ίδια γραμμή για τα χρώματα: το τετράγωνο είναι γκρι και ο κύκλος λευκός. Από τα τρία χρώματα απομένει το μαύρο. Οι δύο παρατηρήσεις μαζί οδηγούν σε μαύρο τρίγωνο.
Πριν επιλέξουμε, ελέγχουμε και την τρίτη στήλη, στην οποία ανήκει το κενό. Επάνω βλέπουμε λευκό τετράγωνο και στη μέση γκρι κύκλο. Και εδώ λείπει το τρίγωνο ως είδος και το μαύρο ως χρώμα. Ο κατακόρυφος έλεγχος επιβεβαιώνει λοιπόν την απάντηση που βρήκαμε οριζόντια. Με το μαύρο τρίγωνο η κάτω γραμμή και η δεξιά στήλη θα έχουν καθεμία τρία διαφορετικά είδη και τρία διαφορετικά χρώματα.
Επιλέγουμε τη Γ. Η Α είναι μαύρη, αλλά δίνει τετράγωνο, που υπάρχει ήδη και στη γραμμή και στη στήλη. Η Β δίνει λευκό τρίγωνο και η Δ γκρι τρίγωνο, οπότε επαναλαμβάνουν ένα από τα υπάρχοντα χρώματα. Μόνο το μαύρο τρίγωνο της Γ συμπληρώνει και το σχήμα και το χρώμα που λείπουν από τη γραμμή και τη στήλη.
Άσκηση 44: Αριθμοί που συνδέονται μέσα στον πίνακα
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Οι κουκκίδες εδώ παριστάνουν ποσότητες. Για τους υπολογισμούς θα μετρήσουμε πόσες υπάρχουν μέσα σε κάθε κελί. Οι αριθμοί 1, 2 και 3 επάνω από τα κελιά δείχνουν μόνο τη θέση τους μέσα στη γραμμή. Αναζητούμε μια απλή αριθμητική πράξη που χρησιμοποιεί τις ποσότητες των δύο πρώτων κελιών και δίνει την ποσότητα του τρίτου.
Τι ζητείται: Βρείτε ποια πράξη συνδέει τα τρία πλήθη στις δύο συμπληρωμένες γραμμές. Εφαρμόστε την ίδια πράξη στην τρίτη γραμμή και επιλέξτε τον αριθμό των κουκκίδων που χρειάζονται στο κενό.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 44
Ξεχωρίζουμε πρώτα τις ετικέτες των κελιών από τις ποσότητες που περιέχουν. Το 3 πάνω από το τελευταίο κελί της δεύτερης γραμμής δηλώνει ότι είναι το τρίτο κελί. Μέσα του, όμως, μετράμε 5 κουκκίδες. Τις κουκκίδες θα χρησιμοποιήσουμε στην πράξη, οπότε αξίζει να ολοκληρώνουμε την καταμέτρηση κάθε κελιού πριν το συνδέσουμε με τα διπλανά του.
Η πρώτη γραμμή περιέχει 1, 2 και 3 κουκκίδες. Αν ενώναμε την πρώτη ποσότητα με τη δεύτερη, θα είχαμε 1 + 2 = 3, όσες ακριβώς δείχνει το τρίτο κελί. Δοκιμάζουμε την ίδια πρόσθεση στη δεύτερη γραμμή, όπου τα πλήθη είναι 2, 3 και 5: πράγματι, 2 + 3 = 5. Ο κανόνας επιβεβαιώνεται και στις δύο ολοκληρωμένες γραμμές. Το τρίτο πλήθος είναι το άθροισμα, δηλαδή το αποτέλεσμα της πρόσθεσης, των δύο πρώτων.
Στην τελευταία γραμμή υπάρχουν 3 κουκκίδες στο πρώτο κελί και 4 στο δεύτερο. Προσθέτοντας βρίσκουμε 3 + 4 = 7, επομένως στο κενό χρειάζονται 7 κουκκίδες και η σωστή επιλογή είναι η Β. Η θέση των κουκκίδων μέσα στα πλαίσια δεν επηρεάζει την πρόσθεση· μας ενδιαφέρει πόσες είναι συνολικά. Η πράξη εφαρμόζεται χωριστά σε κάθε οριζόντια γραμμή, χωρίς απαίτηση να ισχύει και στις κατακόρυφες στήλες.
Άσκηση 45: Βρίσκουμε την εικόνα που λείπει από τη μέση
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Το κενό βρίσκεται ανάμεσα σε εικόνες που ήδη γνωρίζουμε. Μπορούμε λοιπόν να το πλησιάσουμε και από τις δύο πλευρές: να δούμε πώς φτάνουμε σε αυτό από την προηγούμενη εικόνα και πώς συνεχίζουμε προς την επόμενη. Για να παρακολουθούμε το τρίγωνο χωρίς να μπερδευόμαστε, κρατάμε ως οδηγό την κορυφή που στην πρώτη εικόνα δείχνει επάνω.
Τι ζητείται: Συμπληρώστε την τρίτη θέση με μία από τις επιλογές. Προσέξτε την κατεύθυνση της μυτερής κορυφής και το χρώμα του τριγώνου, που μπορεί να είναι μαύρο ή λευκό. Το κέντρο του παραμένει σταθερό σε όλη τη σειρά.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 45
Η δεύτερη εικόνα μάς δείχνει ήδη την αρχή της κίνησης: η κορυφή έχει φύγει από το «επάνω» και δείχνει «επάνω δεξιά». Το τρίγωνο έχει στραφεί κατά 45° δεξιόστροφα, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Για να φανταστούμε αυτό το γύρισμα, οι 45° είναι η μισή ορθή γωνία των 90°. Χρειάζονται επομένως δύο ίσα γυρίσματα για να πάει η κορυφή από το «επάνω» στο «δεξιά».
Η τρίτη θέση έρχεται ακριβώς μετά το δεύτερο γύρισμα. Εκεί η κορυφή θα δείχνει δεξιά. Μπορούμε να συνεχίσουμε νοερά την κίνηση για να ελέγξουμε την ιδέα μας: άλλο ένα ίδιο γύρισμα τη φέρνει κάτω δεξιά, όπως στην τέταρτη εικόνα, και το επόμενο κάτω, όπως στην πέμπτη. Έτσι η εικόνα που προτείνουμε συνδέεται σωστά και με όσα προηγούνται και με όσα ακολουθούν.
Απομένει το χρώμα. Η σειρά αρχίζει με μαύρο και λευκό τρίγωνο, ενώ μετά το κενό βλέπουμε λευκό και μαύρο. Η εναλλαγή μαύρο–λευκό συνεχίζεται αν στην τρίτη θέση βάλουμε μαύρο τρίγωνο. Χρειαζόμαστε λοιπόν μαύρο τρίγωνο με την κορυφή δεξιά: την επιλογή Α. Η Β έχει την κατεύθυνση που βρήκαμε, αλλά το λευκό της χρώμα διακόπτει την εναλλαγή.
Κεφάλαιο 10Πράξεις με εικόνες και διαδοχικές εντολές
Οι εικόνες μπορούν να συνδυάζονται με απλούς κανόνες, όπως συνδυάζουμε μικρά κομμάτια για να φτιάξουμε ένα σχέδιο. Σε αυτό το κεφάλαιο θα δουλέψουμε κυρίως με πλέγματα: θα εξετάσουμε ποια κελιά είναι μαύρα, ποιες θέσεις έχουν κοινές δύο εικόνες και τι συμβαίνει όταν εκτελούμε διαδοχικές εντολές.
Μια αλλαγή που εφαρμόζεται ξανά
Στις αναλογίες εικόνων βλέπουμε ένα ζευγάρι που παρουσιάζει την εικόνα πριν και μετά από μια αλλαγή. Συγκρίνουμε τα δύο μέλη του ζευγαριού και αναζητούμε τι ακριβώς έγινε. Αν η πρώτη εικόνα μετατρέπεται στη δεύτερη με μια συγκεκριμένη αλλαγή, ελέγχουμε αν η ίδια αλλαγή εξηγεί και τα υπόλοιπα ολοκληρωμένα ζεύγη. Έπειτα την εφαρμόζουμε στη νέα εικόνα. Μπορεί να χρειάζονται δύο κινήσεις, όπως κατοπτρισμός και ανταλλαγή του μαύρου με το λευκό, οπότε πρέπει να περιγράψουμε και τις δύο.
Συνδυάζουμε τις ίδιες θέσεις δύο πλεγμάτων
Όταν η άσκηση ορίζει μια πράξη ανάμεσα σε δύο πλέγματα, συγκρίνουμε κάθε κελί με το αντίστοιχο κελί της άλλης εικόνας. Στην ένωση κρατάμε μια θέση μαύρη αν είναι μαύρη σε τουλάχιστον μία από τις δύο εικόνες. Στην τομή κρατάμε μόνο τις θέσεις που είναι μαύρες και στις δύο. Αν ζητούνται οι μη κοινές μαύρες θέσεις, κρατάμε εκείνες που εμφανίζονται σε μία μόνο εικόνα και σβήνουμε τις κοινές. Ας δούμε τη διαφορά με ένα μικρό παράδειγμα. Αριθμούμε με τον ίδιο τρόπο τα κελιά των δύο πλεγμάτων, ώστε κάθε αριθμός να δείχνει την ίδια θέση και στα δύο. Η πρώτη εικόνα έχει μαύρα τα κελιά 1 και 5 και η δεύτερη τα 5 και 9. Η ένωση δίνει μαύρα τα 1, 5 και 9, η τομή μόνο το κοινό κελί 5 και ο κανόνας των μη κοινών θέσεων τα 1 και 9.
Στην αφαίρεση της δεύτερης εικόνας από την πρώτη ξεκινάμε από τις μαύρες θέσεις της πρώτης και αφαιρούμε όσες είναι μαύρες και στη δεύτερη. Με τα πλέγματα του προηγούμενου παραδείγματος απομένει μόνο το κελί 1: σβήνουμε το κοινό 5 και δεν προσθέτουμε το 9 της δεύτερης εικόνας. Αν αντιστρέψουμε τη σειρά της αφαίρεσης, απομένει μόνο το 9. Στην αντιστροφή χρωμάτων εξετάζουμε όλα τα κελιά ενός πλέγματος. Κάθε μαύρο γίνεται λευκό και κάθε λευκό μαύρο, οπότε χρειάζεται να προσέξουμε και τα κελιά που αρχικά φαίνονταν άδεια.
Κρατάμε τη σειρά των εντολών
Αν η οδηγία λέει «περιστροφή και μετά κατοπτρισμός», εφαρμόζουμε τον κατοπτρισμό στην εικόνα που προέκυψε από την περιστροφή. Μια μικρή ενδιάμεση σημείωση αποτρέπει το μπέρδεμα με την αρχική εικόνα. Όταν μια εντολή συμβολίζεται με γράμμα, διαβάζουμε τον ορισμό της ή τον βρίσκουμε από τα δοσμένα παραδείγματα, χωρίς να της αποδίδουμε αυθαίρετα μια σημασία.
Για να αναζητήσουμε την αρχική εικόνα, ακολουθούμε τη διαδρομή προς τα πίσω. Πρώτα αναιρούμε την τελευταία εντολή και μετά την προηγούμενη. «Αναιρώ» σημαίνει ότι κάνω μια αλλαγή που επαναφέρει την εικόνα στην προηγούμενη κατάστασή της. Μια στροφή 90° δεξιόστροφα αναιρείται με στροφή 90° αριστερόστροφα, ενώ η ανταλλαγή μαύρου και λευκού αναιρείται αν ανταλλάξουμε ξανά τα δύο χρώματα. Χρειάζεται όμως οι εντολές να επιτρέπουν αυτή την επιστροφή: όταν μια αλλαγή σβήνει πληροφορίες, μπορεί να μην προκύπτει μία μοναδική αρχική εικόνα. Στις ασκήσεις 46 έως 54 θα δοκιμάσουμε τους κανόνες αυτούς και θα δούμε πώς εφαρμόζονται διαδοχικά.
Άσκηση 46: Η ίδια αλλαγή σε δύο ζεύγη εικόνων
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Τα εννέα μικρά τετραγωνάκια, που λέγονται κελιά, σχηματίζουν ένα πλέγμα. Στο επάνω μέρος υπάρχουν δύο ολοκληρωμένα παραδείγματα: καθένα δείχνει μια αρχική εικόνα μαζί με το αποτέλεσμά της. Προσπαθούμε να περιγράψουμε μια αλλαγή που εξηγεί και τα δύο παραδείγματα. Όταν χρησιμοποιούμε μια γνωστή σχέση εικόνων για να λύσουμε μια νέα περίπτωση, κάνουμε μια οπτική αναλογία.
Τι ζητείται: Συγκρίνετε το «Αρχικό 1» με το «Αποτέλεσμα 1» και το «Αρχικό 2» με το «Αποτέλεσμα 2». Εφαρμόστε την ίδια αλλαγή στο «Νέο αρχικό» και βρείτε ποια επιλογή, Α, Β, Γ ή Δ, δείχνει το αποτέλεσμά του.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 46
Ας παρακολουθήσουμε τις δύο μαύρες θέσεις στην αριστερή στήλη του πρώτου παραδείγματος. Στο αποτέλεσμα, οι αντίστοιχες θέσεις στη δεξιά στήλη είναι λευκές. Η εικόνα έχει καθρεφτιστεί αριστερά–δεξιά και έχουν αντιστραφεί όλα τα χρώματά της. Ο κατοπτρισμός ανταλλάσσει την αριστερή με τη δεξιά στήλη, αφήνοντας τη μεσαία στη μέση. Η αντιστροφή κάνει κάθε μαύρο κελί λευκό και κάθε λευκό μαύρο. Στο δεύτερο παράδειγμα επιβεβαιώνεται ο συνδυασμός: οι μαύρες θέσεις επάνω στη μέση, επάνω δεξιά και κάτω αριστερά γίνονται λευκές επάνω στη μέση, επάνω αριστερά και κάτω δεξιά.
Τώρα δουλεύουμε μόνο με τη νέα εικόνα. Τα μαύρα κελιά της βρίσκονται επάνω αριστερά, επάνω στη μέση και στη μεσαία γραμμή δεξιά. Μετά τον κατοπτρισμό βρίσκονται επάνω δεξιά, επάνω στη μέση και στη μεσαία γραμμή αριστερά. Σε αυτό το ενδιάμεσο πλέγμα αλλάζουμε όλα τα χρώματα, ακόμη και στη μεσαία στήλη που δεν μετακινήθηκε.
Έτσι οι τρεις θέσεις που μόλις εντοπίσαμε γίνονται λευκές και οι υπόλοιπες έξι μαύρες. Η επάνω γραμμή έχει μαύρο μόνο το αριστερό κελί, η μεσαία το μεσαίο και το δεξί, ενώ η κάτω είναι ολόκληρη μαύρη. Αυτό ακριβώς βλέπουμε στην επιλογή Γ. Η Α σταματά στον κατοπτρισμό και η Β κάνει μόνο την αλλαγή χρωμάτων· η Γ ολοκληρώνει και τις δύο αλλαγές.
Άσκηση 47: Ενώνουμε τα μαύρα κελιά
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Φανταστείτε ότι θέλουμε να συγκεντρώσουμε σε μία εικόνα όλες τις μαύρες θέσεις που βλέπουμε σε δύο πλέγματα. Αυτή η πράξη λέγεται ένωση. Κρατάμε μια θέση μαύρη όταν είναι μαύρη στην πρώτη εικόνα, στη δεύτερη ή και στις δύο. Αν τη συναντήσουμε δύο φορές, τη σημειώνουμε πάλι στην ίδια θέση, μία φορά.
Τι ζητείται: Ενώστε τις μαύρες θέσεις των δύο πλεγμάτων της τελευταίας σειράς και διαλέξτε την εικόνα που προκύπτει. Για να βρίσκουμε εύκολα τις θέσεις, αριθμούμε τα κελιά από αριστερά προς τα δεξιά: 1, 2, 3 επάνω, 4, 5, 6 στη μέση και 7, 8, 9 κάτω.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 47
Το πρώτο ολοκληρωμένο παράδειγμα δείχνει πώς λειτουργεί η ένωση. Η είσοδος Α έχει μαύρα τα 1 και 2, ενώ η Β τα 2 και 5. Στο αποτέλεσμα εμφανίζονται τα 1, 2 και 5: το κοινό κελί 2 παραμένει μαύρο και προστίθενται οι δύο διαφορετικές θέσεις. Οι αριθμοί λειτουργούν σαν διευθύνσεις. Το 5, για παράδειγμα, δείχνει πάντοτε το κέντρο του πλέγματος, οπότε δεν μεταφέρουμε τη μαύρη σήμανσή του κάπου αλλού.
Στην τελευταία σειρά ξεκινάμε από τις μαύρες θέσεις 1, 4 και 5 της Α. Συγκρίνοντας τη Β, ξαναβρίσκουμε τα 4 και 5 και βλέπουμε μία ακόμη μαύρη θέση, το 8. Κρατάμε όσα είχαμε και προσθέτουμε αυτήν τη νέα θέση. Χρειαζόμαστε επομένως μαύρα τα 1, 4, 5 και 8, που σχηματίζουν την επιλογή Β.
Μια ματιά στο πλήθος βοηθά να ελέγξουμε το αποτέλεσμα. Καθεμία από τις αρχικές εικόνες έχει τρία μαύρα κελιά, αλλά δύο θέσεις είναι κοινές. Γι’ αυτό η ένωση έχει τέσσερα διαφορετικά μαύρα κελιά. Η επιλογή Α κρατά μόνο τα κοινά 4 και 5, ενώ εδώ χρειάζονται επίσης το 1 της πρώτης εικόνας και το 8 της δεύτερης.
Άσκηση 48: Κρατάμε μόνο τα κοινά μαύρα κελιά
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Αυτήν τη φορά αναζητούμε ό,τι μοιράζονται οι δύο εικόνες. Η πράξη λέγεται τομή: μια θέση θα μείνει μαύρη μόνο αν είναι μαύρη και στα δύο πλέγματα. Μπορούμε να εξετάζουμε ένα κελί κάθε φορά, συγκρίνοντάς το με εκείνο που βρίσκεται ακριβώς στην ίδια θέση στη δεύτερη εικόνα.
Τι ζητείται: Βρείτε ποια επιλογή δείχνει μόνο τις κοινές μαύρες θέσεις των δύο πλεγμάτων της τελευταίας σειράς. Διαβάζουμε την αρίθμηση από αριστερά προς τα δεξιά: 1–3 στην επάνω γραμμή, 4–6 στη μεσαία και 7–9 στην κάτω.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 48
Στα ολοκληρωμένα παραδείγματα μπορούμε να δούμε τι σημαίνει «κοινή θέση». Στο πρώτο, το κελί 2 είναι μαύρο και στις δύο εισόδους, γι’ αυτό είναι το μοναδικό μαύρο κελί του αποτελέσματος. Στο δεύτερο διατηρούνται τα 3 και 9, που επίσης είναι μαύρα και στα δύο αρχικά πλέγματα. Χρειάζεται λοιπόν η ίδια θέση να περνά δύο ελέγχους, έναν σε κάθε εικόνα.
Στο ζητούμενο, η πρώτη είσοδος έχει μαύρα τα 2, 5 και 7. Αναζητούμε αυτές τις θέσεις στη δεύτερη: το 2 είναι μαύρο, το 5 λευκό και το 7 μαύρο. Κρατάμε συνεπώς τα 2 και 7. Οι άλλες μαύρες θέσεις της δεύτερης εικόνας, τα 6 και 9, δεν περνούν στο αποτέλεσμα, επειδή στην πρώτη εικόνα είναι λευκές.
Το νέο πλέγμα έχει μαύρο το κελί στη μέση της επάνω γραμμής και το κελί στην κάτω αριστερή γωνία. Όλες οι υπόλοιπες θέσεις είναι λευκές. Η επιλογή Δ ταιριάζει σε αυτήν την περιγραφή. Αν παρατηρήσετε ότι η Α περιλαμβάνει περισσότερες μαύρες θέσεις, αυτές είναι όλες οι θέσεις των δύο εισόδων μαζί· η τομή που ζητείται κρατά αποκλειστικά τις δύο κοινές.
Άσκηση 49: Αφαιρούμε τα κοινά μαύρα κελιά
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Οι δύο εικόνες μπορούν να συνδυαστούν και με έναν διαφορετικό κανόνα: κρατάμε μαύρη μια θέση όταν εμφανίζεται μαύρη μόνο στη μία από τις δύο. Αν είναι μαύρη και στις δύο, η μαύρη σήμανση ακυρώνεται και γίνεται λευκή. Λευκές παραμένουν και οι θέσεις που ήταν λευκές και στις δύο εικόνες. Η πράξη αυτή λέγεται αποκλειστική διάζευξη και συχνά γράφεται XOR.
Τι ζητείται: Συνδυάστε με αυτόν τον κανόνα τα δύο πλέγματα της τελευταίας σειράς. Ποια επιλογή δίνει το αποτέλεσμα; Οι θέσεις αριθμούνται από αριστερά προς τα δεξιά: 1–3 επάνω, 4–6 στη μεσαία γραμμή και 7–9 κάτω.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 49
Το πρώτο παράδειγμα μας βοηθά να ξεχωρίσουμε ποιες μαύρες θέσεις διατηρούνται. Το 1 είναι μαύρο μόνο στην Α, το 5 μόνο στη Β και το 2 και στις δύο. Στο αποτέλεσμα μένουν τα 1 και 5, ενώ το 2 γίνεται λευκό. Μπορούμε να περιγράψουμε την ίδια ιδέα συγκρίνοντας τα χρώματα: όταν διαφέρουν στην ίδια θέση, γράφουμε μαύρο· όταν είναι ίδια, γράφουμε λευκό.
Στην τελευταία σειρά η πρώτη εικόνα έχει μαύρα τα 1, 3, 5 και 9, ενώ η δεύτερη τα 3, 4 και 9. Οι κοινές μαύρες θέσεις είναι οι 3 και 9. Τις αφήνουμε λευκές στο αποτέλεσμα, επειδή εμφανίζονται μαύρες και στις δύο εισόδους. Απομένουν το 1 και το 5 από την πρώτη εικόνα και το 4 από τη δεύτερη. Τα κελιά 1, 4 και 5 είναι επομένως τα τρία μαύρα κελιά που αναζητούμε, όπως στην επιλογή Α.
Για έναν τελευταίο έλεγχο, κοιτάζουμε μια θέση που ήταν λευκή και στα δύο αρχικά πλέγματα, όπως το 2. Παραμένει λευκή, γιατί τα δύο χρώματα είναι ίδια. Έτσι η Α συμφωνεί με τον κανόνα σε όλες τις θέσεις: κρατά τις διαφορετικές μαύρες σημάνσεις και ακυρώνει τις κοινές.
Άσκηση 50: Αφαιρούμε τη δεύτερη εικόνα από την πρώτη
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Η πρώτη εικόνα είναι τώρα η αφετηρία μας. Από τις μαύρες θέσεις της σβήνουμε εκείνες που είναι μαύρες και στη δεύτερη εικόνα. Ό,τι απομένει ανήκει μόνο στην πρώτη. Η δεύτερη εικόνα λειτουργεί σαν οδηγός για το σβήσιμο: μπορεί να αφαιρέσει μια μαύρη θέση, αλλά δεν προσθέτει δικές της θέσεις στο αποτέλεσμα.
Τι ζητείται: Στην τελευταία σειρά κάντε την αφαίρεση Α − Β, αφαιρώντας τις μαύρες θέσεις της Β από εκείνες της Α. Διαλέξτε το πλέγμα που απομένει. Η αρίθμηση προχωρά από αριστερά προς τα δεξιά, με τις θέσεις 1 έως 3 επάνω, 4 έως 6 στη μέση και 7 έως 9 κάτω.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 50
Ας διαβάσουμε το Α − Β ως μια οδηγία πάνω στην εικόνα: κρατάμε την Α μπροστά μας και χρησιμοποιούμε τη Β για να βρούμε τι θα σβήσουμε. Οι αριθμοί των κελιών μάς λένε πού κοιτάζουμε, όπως οι αριθμοί των θέσεων σε ένα σχέδιο. Η αφαίρεση αφορά τις μαύρες σημάνσεις σε αυτές τις θέσεις, όχι τους ίδιους τους αριθμούς.
Η Α έχει μαύρα τα 2, 4, 6 και 8. Από αυτά, τα 4 και 8 είναι μαύρα και στη Β, οπότε τα σβήνουμε. Τα 2 και 6 είναι λευκά στη Β και παραμένουν μαύρα στο αποτέλεσμα. Χρειαζόμαστε λοιπόν μαύρο το επάνω μεσαίο κελί και το δεξί κελί της μεσαίας γραμμής: την επιλογή Γ. Το 7, παρότι είναι μαύρο στη Β, δεν εμφανίζεται στο αποτέλεσμα, επειδή ήταν εξαρχής λευκό στην Α.
Αν δοκιμάζαμε την αντίστροφη αφαίρεση, Β − Α, θα ξεκινούσαμε από τα 4, 7 και 8 της Β. Σβήνοντας τα κοινά 4 και 8, θα έμενε μόνο το 7. Αυτή η σύγκριση εξηγεί γιατί προσέχουμε ποια εικόνα γράφεται πρώτη: στο ζητούμενο Α − Β απομένουν τα 2 και 6, ενώ στο Β − Α απομένει το 7.
Άσκηση 51: Κάνουμε τα μαύρα κελιά λευκά και τα λευκά μαύρα
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Μπορούμε να αλλάξουμε μια εικόνα αφήνοντας κάθε κελί στη θέση του και δίνοντάς του το αντίθετο χρώμα: το μαύρο γίνεται λευκό και το λευκό μαύρο. Αυτό λέγεται αντιστροφή χρωμάτων. Εδώ εργαζόμαστε μόνο μέσα στα εννέα κελιά του πλέγματος, που αποτελούν το σύνολο αναφοράς μας. Το λευκό φόντο έξω από αυτά δεν συμμετέχει. Οι νέες μαύρες θέσεις σχηματίζουν το συμπλήρωμα των αρχικών μαύρων θέσεων.
Τι ζητείται: Παρατηρήστε στα δύο ολοκληρωμένα ζεύγη πώς κάθε κελί αλλάζει χρώμα χωρίς να μετακινείται. Κάντε την ίδια αλλαγή στο «Πριν 3» και επιλέξτε την εικόνα που πρέπει να εμφανιστεί στο «Μετά 3».
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 51
Στο «Πριν 3» ξεχωρίζουμε τρία μαύρα κελιά που κατεβαίνουν διαγώνια: το επάνω αριστερό, το κεντρικό και το κάτω δεξί. Αριθμώντας τα κελιά από αριστερά προς τα δεξιά και από την επάνω γραμμή προς την κάτω, πρόκειται για τα 1, 5 και 9. Εφόσον το πλέγμα περιέχει εννέα κελιά, οι υπόλοιπες θέσεις είναι έξι και όλες είναι λευκές. Έχουμε έτσι εντοπίσει και τις δύο ομάδες που θα αλλάξουν χρώμα.
Τα αρχικά μαύρα 1, 5 και 9 γίνονται τώρα λευκά. Αντίστοιχα, τα αρχικά λευκά 2, 3, 4, 6, 7 και 8 γίνονται μαύρα. Η διαγώνιος που πριν ήταν μαύρη φαίνεται πλέον λευκή, ενώ γύρω της βρίσκονται τα έξι μαύρα κελιά. Αυτή είναι η εικόνα της επιλογής Β. Το πλήθος της ταιριάζει επίσης με τον υπολογισμό 9 − 3 = 6.
Μπορούμε να επαληθεύσουμε την απάντηση συγκρίνοντας κάθε θέση πριν και μετά. Το κέντρο, για παράδειγμα, μένει στο κέντρο, αλλά από μαύρο γίνεται λευκό. Το επάνω δεξί κελί μένει επάνω δεξιά και από λευκό γίνεται μαύρο. Αν επαναλάβουμε την ίδια αλλαγή σε ολόκληρο το πλέγμα, κάθε κελί θα ξαναπάρει το αρχικό του χρώμα και θα επιστρέψουμε στο «Πριν 3».
Άσκηση 52: Βρίσκουμε τι κάνει μια άγνωστη εντολή
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Το γράμμα Π ονομάζει μια εντολή της οποίας το περιεχόμενο θα ανακαλύψουμε από τα παραδείγματα. Η εικόνα πριν από την εντολή λέγεται είσοδος και εκείνη που προκύπτει λέγεται έξοδος. Κοιτάζοντας κάθε είσοδο μαζί με τη δική της έξοδο, μπορούμε να ακολουθήσουμε τη διαδρομή των μαύρων κελιών και να περιγράψουμε την αλλαγή.
Τι ζητείται: Βρείτε τι κάνει η ίδια εντολή Π στα δύο ολοκληρωμένα ζεύγη και εφαρμόστε την στην τρίτη είσοδο. Ποια επιλογή είναι η έξοδός της; Για τις θέσεις χρησιμοποιούμε την αρίθμηση 1–3 επάνω, 4–6 στη μεσαία γραμμή και 7–9 κάτω, από αριστερά προς τα δεξιά.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 52
Στο πρώτο ζεύγος τα δύο μαύρα κελιά είναι τοποθετημένα το ένα κάτω από το άλλο στην αριστερή στήλη. Στην έξοδο βρίσκονται δίπλα δίπλα στο επάνω μέρος. Η αλλαγή εξηγείται αν γυρίσουμε ολόκληρο το πλέγμα κατά 90° δεξιόστροφα: ένα τέταρτο του κύκλου με τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Με αυτό το γύρισμα το κελί 1 πηγαίνει στη θέση 3 και το 4 στη θέση 2.
Χρειάζεται η ίδια εξήγηση να ταιριάζει και στο δεύτερο παράδειγμα. Εκεί τα μαύρα κελιά 2, 6 και 9 μεταφέρονται αντίστοιχα στα 6, 8 και 7. Αυτές είναι ακριβώς οι μαύρες θέσεις της δεύτερης εξόδου, οπότε μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την περιστροφή και στη νέα περίπτωση. Με την περιστροφή το κεντρικό κελί μένει στο κέντρο, ενώ τα υπόλοιπα μεταφέρονται στις νέες θέσεις τους. Το χρώμα κάθε κελιού παραμένει ίδιο.
Η τρίτη είσοδος έχει μαύρα τα 1, 2 και 7. Το επάνω αριστερό 1 μεταφέρεται επάνω δεξιά, στη θέση 3. Το επάνω μεσαίο 2 πηγαίνει δεξιά στη μέση, στη θέση 6, και το κάτω αριστερό 7 φτάνει επάνω αριστερά, στη θέση 1. Επομένως η έξοδος έχει μαύρα τα 1, 3 και 6, όπως η επιλογή Δ. Ελέγχοντας ξεχωριστά τις τρεις μετακινήσεις, καλύψαμε όλα τα μαύρα κελιά της εισόδου.
Άσκηση 53: Εφαρμόζουμε εντολές με διαφορετική σειρά
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Δύο διαδοχικές εντολές δημιουργούν μια μικρή διαδρομή: από την αρχική εικόνα περνάμε σε μια ενδιάμεση και από εκεί στην τελική. Η δεύτερη εντολή συνεχίζει τη δουλειά της πρώτης, άρα εφαρμόζεται στην εικόνα που έχουμε εκείνη τη στιγμή μπροστά μας. Το σχέδιο περιλαμβάνει το ενδιάμεσο αποτέλεσμα για να μπορούμε να ακολουθήσουμε τη διαδρομή χωρίς να χάσουμε κάποιο βήμα.
Τι ζητείται: Εκτελέστε πρώτα την Π, δηλαδή περιστροφή 90° δεξιόστροφα, και στη συνέχεια την Κ, δηλαδή κατοπτρισμό αριστερά–δεξιά. Η Κ ανταλλάσσει την αριστερή με τη δεξιά στήλη και κρατά τη μεσαία στη μέση. Ποια επιλογή δείχνει την εικόνα μετά και τις δύο εντολές;
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 53
Τα δύο αρχικά μαύρα κελιά βρίσκονται επάνω αριστερά και αριστερά στη μεσαία γραμμή, στις θέσεις 1 και 4. Η Π γυρίζει το πλέγμα κατά ένα τέταρτο του κύκλου δεξιόστροφα. Έτσι το 1 πηγαίνει στο 3 και το 4 στο 2. Βλέπουμε το αποτέλεσμα στη μεσαία εικόνα: τα μαύρα κελιά βρίσκονται τώρα επάνω δεξιά και επάνω στη μέση.
Συνεχίζουμε από αυτήν τη μεσαία εικόνα με την Κ. Καθώς την καθρεφτίζουμε αριστερά–δεξιά, το μαύρο κελί 3 μεταφέρεται στην απέναντι γωνία, στη θέση 1. Το κελί 2 βρίσκεται στη μεσαία στήλη, οπότε παραμένει στη θέση του. Η τελική εικόνα έχει επομένως μαύρα τα 1 και 2 και είναι η επιλογή Β. Εφαρμόσαμε τον κατοπτρισμό στο αποτέλεσμα της περιστροφής, όπως ζητά η σειρά των εντολών.
Αξίζει να δούμε από πού προκύπτει η Γ, γιατί εξηγεί μια εύκολη σύγχυση. Αν κάναμε πρώτα τον κατοπτρισμό Κ στην αρχική εικόνα, τα 1 και 4 θα πήγαιναν στα 3 και 6. Η περιστροφή Π θα τα μετέφερε έπειτα στα 9 και 8. Θα παίρναμε τη Γ, παρότι θα είχαμε χρησιμοποιήσει τις ίδιες δύο εντολές. Η διαφορετική σειρά αλλάζει εδώ το τελικό σχέδιο.
Άσκηση 54: Πηγαίνουμε προς τα πίσω για να βρούμε την αρχική εικόνα
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Μερικές ασκήσεις μάς δίνουν το αποτέλεσμα και ζητούν να ανακαλύψουμε από πού ξεκίνησε η αλλαγή. Μπορούμε να ακολουθήσουμε τη διαδρομή προς τα πίσω, αναιρώντας πρώτα ό,τι έγινε τελευταίο. Η ανταλλαγή του μαύρου με το λευκό αναιρείται αν ανταλλάξουμε τα δύο χρώματα άλλη μία φορά. Ένα γύρισμα 90° προς τα δεξιά αναιρείται με ίσο γύρισμα προς την αντίθετη φορά.
Τι ζητείται: Μια αρχική εικόνα περιστράφηκε κατά 90° δεξιόστροφα και κατόπιν αντιστράφηκαν όλα τα χρώματά της: τα μαύρα κελιά έγιναν λευκά και τα λευκά μαύρα. Με βάση την τελική εικόνα που βλέπετε, βρείτε ποια επιλογή ήταν η αρχική.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 54
Η τελευταία αλλαγή ήταν η αντιστροφή χρωμάτων, επομένως από αυτήν αρχίζουμε την επιστροφή. Στην έξοδο βλέπουμε τρία λευκά κελιά: επάνω δεξιά και στα δύο άκρα της μεσαίας γραμμής. Με την αρίθμηση 1–3 επάνω, 4–6 στη μέση και 7–9 κάτω, είναι τα 3, 4 και 6. Αλλάζουμε ξανά όλα τα χρώματα: αυτές οι τρεις θέσεις γίνονται μαύρες και οι υπόλοιπες λευκές. Έχουμε πλέον την εικόνα όπως ήταν αμέσως μετά την περιστροφή.
Για να φτάσουμε στην αρχή, απομένει να αναιρέσουμε και εκείνο το γύρισμα. Στρέφουμε το ενδιάμεσο πλέγμα κατά 90° αριστερόστροφα, δηλαδή ένα τέταρτο του κύκλου αντίθετα από τους δείκτες του ρολογιού. Το μαύρο 3 πηγαίνει στο 1, το 4 στο 8 και το 6 στο 2. Οι αρχικές μαύρες θέσεις ήταν λοιπόν οι 1, 2 και 8. Τις βρίσκουμε στην επιλογή Α.
Την απάντησή μας μπορούμε να την ελέγξουμε ακολουθώντας τώρα την κανονική φορά της εκφώνησης. Ξεκινώντας από την Α, η δεξιόστροφη περιστροφή μεταφέρει τα 1, 2 και 8 στα 3, 6 και 4. Η αντιστροφή χρωμάτων κάνει αυτές τις τρεις θέσεις λευκές και όλες τις άλλες μαύρες. Το αποτέλεσμα συμπίπτει με τη δοσμένη έξοδο, οπότε η επιστροφή μας οδήγησε στη σωστή αρχική εικόνα.
Κεφάλαιο 11Γράμματα, αριθμοί και σειρές συμβόλων
Στις επόμενες ασκήσεις η παρατήρηση περνά από τα σχήματα στα γράμματα και στους αριθμούς. Η βασική μας δουλειά παραμένει ίδια: ξεχωρίζουμε τι αλλάζει, περιγράφουμε τη σχέση και τη δοκιμάζουμε σε όλα τα βήματα. Ένα ζεύγος όπως A2 μπορεί να περιέχει δύο πληροφορίες που εξελίσσονται ταυτόχρονα, καθεμιά με τον δικό της ρυθμό.
Βήματα στο αλφάβητο και στους αριθμούς
Χρησιμοποιούμε το λατινικό αλφάβητο με τα 26 γράμματα: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. Για να μετρήσουμε μια μετακίνηση από το A στο D, προχωράμε A προς B, B προς C και C προς D: τρία βήματα. Το αρχικό A είναι η αφετηρία μας και δεν μετριέται ως βήμα. Αν βοηθά, σημειώνουμε τη θέση κάθε γράμματος. Το μέγεθος του βήματος μπορεί να παραμένει σταθερό ή να αυξάνεται, γι’ αυτό συγκρίνουμε όλες τις διαδοχικές αλλαγές.
Ορισμένες ασκήσεις ορίζουν ότι μετά το Z επιστρέφουμε στο A. Τότε το αλφάβητο λειτουργεί σαν κύκλος: ένα βήμα μετά το Z μας φέρνει στο A και άλλο ένα στο B. Αντίστοιχα, μια οδηγία μπορεί να ορίζει ότι ένα ψηφίο μετά το 9 ξαναρχίζει από το 0. Εφαρμόζουμε αυτές τις επιστροφές εκεί όπου προβλέπονται. Όταν τα ψηφία αλλάζουν ανεξάρτητα, εξετάζουμε κάθε θέση χωριστά, σύμφωνα με τον συγκεκριμένο κανόνα.
Αλλάζουμε τη σειρά των στοιχείων
Μερικές φορές τα ίδια γράμματα διατηρούνται και αλλάζουν μόνο οι θέσεις τους. Στην κυκλική μετατόπιση, για παράδειγμα, το πρώτο γράμμα μπορεί να πηγαίνει στο τέλος και τα υπόλοιπα να μετακινούνται μία θέση αριστερά. Με επαναλαμβανόμενα βήματα είναι αναμενόμενο να επιστρέψουμε στην αρχική διάταξη. Αν έχουμε τέσσερα διαφορετικά γράμματα, τέσσερις τέτοιες μετατοπίσεις τα φέρνουν πάλι στις αρχικές θέσεις τους. Παρακολουθώντας ένα συγκεκριμένο γράμμα, μπορούμε να δούμε πότε ολοκληρώνεται ο κύκλος.
Θα συναντήσουμε ακόμη ετικέτες που συνδέονται επειδή το τέλος της μίας ταιριάζει με την αρχή της επόμενης, καθώς και επιλογή αριθμών από μια διαθέσιμη ομάδα. Όταν χρησιμοποιούμε έναν αριθμό, τον αφαιρούμε από όσους απομένουν πριν εφαρμόσουμε το επόμενο κριτήριο. Οι ασκήσεις 55 έως 62 θα μας βοηθήσουν να διαβάζουμε τόσο την τιμή κάθε συμβόλου όσο και τον ρόλο της θέσης του.
Άσκηση 55: Γράμματα και αριθμοί που αλλάζουν μαζί
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Ένα γράμμα και ένας αριθμός μπορούν να ταξιδεύουν μαζί στην ίδια ετικέτα, αλλά να ακολουθούν ο καθένας τη δική του σειρά. Για να τους παρακολουθήσουμε, διαβάζουμε για λίγο μόνο τα γράμματα και κατόπιν μόνο τους αριθμούς. Αφού βρούμε τη συνέχεια του καθενός, θα τα ενώσουμε ξανά. Στην άσκηση χρησιμοποιούμε το λατινικό αλφάβητο, από το A έως το Z.
Τι ζητείται: Βρείτε την ετικέτα που έρχεται μετά τα A2, C4, E6, G8. Η απάντησή σας πρέπει να συνεχίζει σωστά τόσο τη σειρά των γραμμάτων όσο και τη σειρά των αριθμών.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 55
Αν αφήσουμε για λίγο τους αριθμούς στην άκρη, διαβάζουμε A, C, E, G. Ανάμεσα σε δύο διαδοχικά γράμματα της άσκησης παραλείπεται ένα γράμμα του αλφαβήτου. Από το A περνάμε από το B για να φτάσουμε στο C· από το C περνάμε από το D για να φτάσουμε στο E. Κάθε μετάβαση έχει επομένως δύο βήματα. Συνεχίζοντας από το G, το πρώτο βήμα μάς φέρνει στο H και το δεύτερο στο I.
Οι αριθμοί σχηματίζουν τη σειρά 2, 4, 6, 8. Εδώ προσθέτουμε 2 κάθε φορά, οπότε μετά το 8 έρχεται το 10. Το νέο γράμμα I και ο νέος αριθμός 10 συνδυάζονται στην ετικέτα I10, που βρίσκεται στην επιλογή Β. Το I είναι γράμμα και το 10 ένας αριθμός. Το ότι ο αριθμός γράφεται πλέον με δύο ψηφία δεν αλλάζει τον κανόνα αύξησης.
Η σύγκριση με τις γειτονικές επιλογές βοηθά να ελέγξουμε και τα δύο μέρη. Η Α, I9, σταματά στον αριθμό 9. Η Γ, H10, φτάνει στο 10 αλλά κάνει μόνο ένα βήμα μετά το G. Η Β ολοκληρώνει σωστά και τις δύο αλλαγές.
Άσκηση 56: Γράμματα με όλο και μεγαλύτερα βήματα
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Μια σειρά γραμμάτων γίνεται πιο εύκολη όταν ξέρουμε σε ποια θέση βρίσκεται το καθένα στο αλφάβητο. Στο λατινικό αλφάβητο το A είναι πρώτο, το B δεύτερο, το C τρίτο και το Z εικοστό έκτο. Γράφοντας αυτές τις θέσεις ως αριθμούς, μπορούμε να μετρήσουμε την απόσταση ανάμεσα σε δύο γράμματα και να δούμε αν το βήμα παραμένει ίδιο ή αλλάζει.
Τι ζητείται: Συνεχίστε τη σειρά λατινικών γραμμάτων A, C, F, J, O. Μετρήστε πόσες θέσεις προχωράμε κάθε φορά και χρησιμοποιήστε αυτό που θα παρατηρήσετε για να βρείτε το επόμενο γράμμα.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 56
Αντιστοιχίζουμε τα γράμματα στις θέσεις τους: A = 1, C = 3, F = 6, J = 10 και O = 15. Οι αριθμοί αυτοί μας επιτρέπουν να συγκρίνουμε τα βήματα. Από το 1 στο 3 προχωράμε 2 θέσεις, από το 3 στο 6 προχωράμε 3, από το 6 στο 10 προχωράμε 4 και από το 10 στο 15 προχωράμε 5. Οι αποστάσεις μεγαλώνουν κατά μία θέση κάθε φορά.
Το επόμενο βήμα πρέπει συνεπώς να έχει μήκος 6. Ξεκινώντας από τη θέση 15 του O, υπολογίζουμε 15 + 6 = 21. Στη θέση 21 του λατινικού αλφαβήτου βρίσκεται το U, επομένως επιλέγουμε τη Β. Με αυτό το γράμμα η σειρά των βημάτων συνεχίζεται ομαλά: 2, 3, 4, 5, 6.
Αν προτιμάτε να μετρήσετε με τα ίδια τα γράμματα, μετά το O συναντάμε P, Q, R, S, T, U. Είναι ακριβώς έξι βήματα. Το μέτρημα αρχίζει στο P, επειδή το O είναι η αφετηρία από την οποία ξεκινάμε. Έτσι αποφεύγουμε να σταματήσουμε μία θέση νωρίτερα, στο T.
Άσκηση 57: Συνεχίζουμε από το A μετά το Z
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Εδώ μπορούμε να φανταστούμε τα γράμματα του λατινικού αλφαβήτου τοποθετημένα σε κύκλο. Μετά το τελευταίο γράμμα, το Z, ξανασυναντάμε το πρώτο, το A. Έτσι συνεχίζουμε να μετράμε βήματα χωρίς να σταματάμε στο τέλος του αλφαβήτου. Αυτή η επιστροφή στην αρχή είναι που κάνει τη σειρά κυκλική.
Τι ζητείται: Ποια ετικέτα ακολουθεί τις V1, X2, Z3, B4; Βρείτε χωριστά τη συνέχεια των γραμμάτων και των αριθμών, χρησιμοποιώντας για τα γράμματα το λατινικό αλφάβητο με επιστροφή από το Z στο A.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 57
Τα γράμματα V, X και Z μας δείχνουν ότι προχωράμε δύο θέσεις κάθε φορά. Από το V μετράμε W, X, ενώ από το X μετράμε Y, Z. Το στοιχείο που χρειάζεται περισσότερη προσοχή είναι το B που ακολουθεί το Z. Η εκφώνηση μάς επιτρέπει να ξαναρχίσουμε από το A, άρα το πρώτο βήμα μετά το Z φτάνει στο A και το δεύτερο στο B. Το μέγεθος του βήματος παραμένει ίδιο σε όλη τη σειρά.
Μπορούμε τώρα να συνεχίσουμε από το B με τον ίδιο τρόπο. Περνάμε στο C και έπειτα στο D, οπότε το νέο γράμμα είναι το D. Οι αριθμοί, παράλληλα, είναι 1, 2, 3, 4 και αυξάνονται κατά μία μονάδα. Ο αριθμός που θα συνοδεύσει το D είναι λοιπόν το 5.
Η ετικέτα που συγκεντρώνει και τα δύο ευρήματα είναι D5, η επιλογή Α. Το C5 της Β κάνει μόνο ένα αλφαβητικό βήμα μετά το B, ενώ το D4 της Γ κρατά τον προηγούμενο αριθμό. Η επιστροφή από το Z στο A εξηγεί τη φαινομενικά μεγάλη αλλαγή στη μέση της σειράς, χωρίς να χρειάζεται καινούριος κανόνας.
Άσκηση 58: Αλλάζουμε τις θέσεις γραμμάτων και αριθμών
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Μια ετικέτα μπορεί να αλλάζει τόσο τα στοιχεία της όσο και τη σειρά με την οποία τα γράφουμε. Για να παρακολουθήσουμε τις αλλαγές, εντοπίζουμε το γράμμα όπου κι αν βρίσκεται και κάνουμε το ίδιο με τον αριθμό. Αφού βρούμε ποια στοιχεία ακολουθούν, εξετάζουμε ποιο πρέπει να τοποθετηθεί αριστερά και ποιο δεξιά.
Τι ζητείται: Συνεχίστε τη σειρά A1, 2B, C3, 4D. Διαλέξτε την ετικέτα που έχει το σωστό νέο γράμμα, τον σωστό νέο αριθμό και τη σωστή θέση για καθένα από τα δύο.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 58
Στην ετικέτα 2B το γράμμα βρίσκεται δεξιά, αλλά εξακολουθεί να είναι το B. Αν ακολουθήσουμε μόνο τα γράμματα στις τέσσερις ετικέτες, διαβάζουμε A, B, C, D. Πρόκειται για διαδοχικά γράμματα του λατινικού αλφαβήτου, οπότε μετά το D χρειάζεται το E. Διαβάζοντας χωριστά τους αριθμούς, παίρνουμε 1, 2, 3, 4. Το επόμενο μέλος αυτής της σειράς είναι το 5.
Έχουμε βρει τα δύο στοιχεία, αλλά απομένει η διάταξή τους. Στην πρώτη ετικέτα προηγείται το γράμμα, A1, στη δεύτερη ο αριθμός, 2B, στην τρίτη πάλι το γράμμα, C3, και στην τέταρτη ο αριθμός, 4D. Οι δύο μορφές εναλλάσσονται. Η πέμπτη ετικέτα θα ακολουθήσει λοιπόν τη μορφή της πρώτης και της τρίτης, με το γράμμα αριστερά.
Γράφουμε το E και δίπλα του το 5, σχηματίζοντας E5. Αυτή είναι η επιλογή Γ. Η Α, 5E, χρησιμοποιεί τα σωστά στοιχεία, αλλά διατηρεί τη μορφή της τέταρτης θέσης, αντί να συνεχίσει την εναλλαγή. Για να ολοκληρωθεί η απάντηση, πρέπει να συμφωνούν και το γράμμα και ο αριθμός και η σειρά τους.
Άσκηση 59: Μετακινούμε κυκλικά τα γράμματα
Δυσκολία στον οδηγό: Εισαγωγικό
Στις παρακάτω ετικέτες συναντάμε συνεχώς τα ίδια τέσσερα γράμματα. Η αλλαγή κρύβεται στις θέσεις τους. Μπορούμε να ξεκινήσουμε παρακολουθώντας ένα συγκεκριμένο γράμμα από τη μία ετικέτα στην επόμενη και κατόπιν να ελέγξουμε αν η κίνηση που βρήκαμε εξηγεί και τις υπόλοιπες θέσεις.
Τι ζητείται: Βρείτε ποια διάταξη των ίδιων τεσσάρων γραμμάτων έρχεται μετά τις KPMR, PMRK, MRKP, RKPM. Η νέα ετικέτα πρέπει να συνεχίζει την ίδια μετακίνηση των γραμμάτων.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 59
Ας κρατήσουμε το βλέμμα στο K της πρώτης ετικέτας. Στο KPMR βρίσκεται στην αρχή, ενώ στο PMRK έχει περάσει στο τέλος. Τα υπόλοιπα γράμματα, P, M και R, εξακολουθούν να ακολουθούν το ένα το άλλο με την ίδια σειρά. Έχουν απλώς μετακινηθεί μία θέση αριστερά για να καλύψουν τη θέση που άφησε το K.
Η ίδια κίνηση επαναλαμβάνεται σε κάθε μετάβαση: το πρώτο γράμμα πηγαίνει στο τέλος και τα άλλα τρία προχωρούν μία θέση αριστερά. Από το PMRK μεταφέρουμε το P στο τέλος και παίρνουμε MRKP. Στη συνέχεια μεταφέρουμε το M και παίρνουμε RKPM. Για το ζητούμενο απομένει να μεταφέρουμε το R από την αρχή στο τέλος. Η νέα διάταξη είναι KPMR, η επιλογή Α.
Το ότι ξαναβρήκαμε την αρχική ετικέτα είναι το αναμενόμενο τέλος ενός κύκλου. Υπάρχουν τέσσερα γράμματα και από την πρώτη έως την πέμπτη ετικέτα έγιναν τέσσερις μετακινήσεις. Κάθε γράμμα πέρασε από όλες τις θέσεις και επέστρεψε στην αρχική του. Αν συνεχίζαμε ακόμη ένα βήμα, θα παίρναμε πάλι PMRK, αρχίζοντας τον ίδιο κύκλο από την αρχή.
Άσκηση 60: Αλλάζουμε κάθε ψηφίο χωριστά
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Μια τετραψήφια ετικέτα μπορεί να διαβαστεί ως τέσσερις ξεχωριστές θέσεις, καθεμία με το δικό της ψηφίο. Εδώ τα ψηφία κινούνται σε κύκλο από το 0 έως το 9 και μετά επιστρέφουν στο 0. Όταν ένα 9 γίνει 0, η αλλαγή μένει στη δική του θέση: δεν δημιουργείται κρατούμενο που να προσθέτει άλλη μονάδα στο διπλανό ψηφίο.
Τι ζητείται: Βρείτε την τετραψήφια ετικέτα που συνεχίζει τις 5838, 6949, 7050, 8161. Παρακολουθήστε χωριστά κάθε θέση ψηφίου. Αν ο κανόνας οδηγήσει σε 0 στην πρώτη θέση, επιτρέπεται να το κρατήσετε στην αρχή της ετικέτας.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 60
Η δεύτερη θέση μάς δίνει ένα χρήσιμο στοιχείο: τα ψηφία της είναι 8, 9, 0, 1. Προχωρούν κάθε φορά κατά μία θέση στον κύκλο των ψηφίων, με το 0 να ακολουθεί το 9. Τον ίδιο κανόνα βλέπουμε στην πρώτη θέση, όπου έχουμε 5, 6, 7, 8, στην τρίτη, όπου έχουμε 3, 4, 5, 6, και στην τέταρτη, όπου ξαναβρίσκουμε 8, 9, 0, 1.
Ας ελέγξουμε τη μετάβαση από το 6949 στο 7050. Το 6 γίνεται 7, το 9 της δεύτερης θέσης γίνεται 0, το 4 γίνεται 5 και το τελευταίο 9 γίνεται 0. Κανένα ψηφίο δεν επηρεάζει το διπλανό του. Αυτό εξηγεί γιατί εξετάζουμε τις τέσσερις θέσεις χωριστά. Αν κάναμε τη συνηθισμένη πρόσθεση 6949 + 1111, θα παίρναμε 8060, που δεν είναι η δοσμένη τρίτη ετικέτα.
Στο τελευταίο δοσμένο 8161 εφαρμόζουμε τώρα ακριβώς την ίδια αλλαγή. Στην πρώτη θέση το 8 προχωρά στο 9, στη δεύτερη το 1 στο 2, στην τρίτη το 6 στο 7 και στην τέταρτη το 1 στο 2. Διαβάζοντας τις νέες θέσεις από αριστερά προς τα δεξιά σχηματίζουμε το 9272, την επιλογή Δ. Και τα τέσσερα ψηφία της έχουν προχωρήσει κατά ένα βήμα.
Άσκηση 61: Σύνδεση κόμβων με κοινό χαρακτήρα
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Οι κύκλοι με τις ετικέτες λέγονται κόμβοι. Για να σχηματίσουμε μια διαδρομή ανάμεσά τους, θα χρησιμοποιήσουμε τα γράμματα και τα ψηφία που περιέχουν. Η επόμενη ετικέτα μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε στο σχέδιο· τη σύνδεση θα την καθορίζει ο κανόνας της εκφώνησης. Μπορείτε να σημειώνετε τη διαδρομή ως σειρά ετικετών ή να ενώνετε τους κύκλους με μολύβι.
Τι ζητείται: Ξεκινήστε από τη δοσμένη σύνδεση K4 → 4M και συνεχίστε ώσπου να χρησιμοποιήσετε κάθε κόμβο μία φορά. Σε κάθε νέο βήμα, το τελευταίο γράμμα ή ψηφίο της προηγούμενης ετικέτας πρέπει να είναι ίδιο με το πρώτο της επόμενης.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 61
Η αρχική σύνδεση K4 → 4M μας δίνει ένα έτοιμο παράδειγμα του κανόνα. Το K4 τελειώνει σε 4 και το 4M αρχίζει με 4. Για να συνεχίσουμε, κοιτάζουμε τώρα το τέλος της ετικέτας 4M: είναι το M. Ανάμεσα στους κόμβους που δεν έχουμε χρησιμοποιήσει, το M7 αρχίζει με αυτό το γράμμα. Η διαδρομή επομένως συνεχίζεται από το 4M στο M7.
Το τέλος του M7 είναι το 7, που μας οδηγεί στο 7B. Από εκεί το B μάς οδηγεί στο B2. Ακολουθούμε την ίδια σύνδεση τέλους και αρχής στα επόμενα βήματα: το B2 καταλήγει σε 2, οπότε πηγαίνουμε στο 2P· το 2P καταλήγει σε P, οπότε πηγαίνουμε στο P5· και το P5 καταλήγει σε 5, οπότε φτάνουμε στο 5T.
Η πλήρης διαδρομή είναι K4 → 4M → M7 → 7B → B2 → 2P → P5 → 5T. Περιλαμβάνει και τους οκτώ κόμβους, χωρίς να επαναλαμβάνει κανέναν. Για να την ελέγξουμε, αρκεί να διαβάσουμε τα δύο σύμβολα που βρίσκονται δίπλα σε κάθε βέλος: το τελευταίο αριστερά από το βέλος και το πρώτο δεξιά του είναι πάντα ίδια. Στο 5T ολοκληρώνεται η διαδρομή, αφού έχουν χρησιμοποιηθεί όλοι οι κόμβοι.
Άσκηση 62: Διαλέγουμε εναλλάξ τον μικρότερο και τον μεγαλύτερο αριθμό
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Όταν βάζουμε συγκεκριμένους αριθμούς σε μια σειρά, μπορούμε να επιλέγουμε πότε τον μικρότερο και πότε τον μεγαλύτερο. Στην άσκηση οι δύο επιλογές εναλλάσσονται. Κάθε φορά εξετάζουμε μόνο τους αριθμούς που απομένουν διαθέσιμοι, γιατί όποιον χρησιμοποιήσουμε τον αφαιρούμε από τη λίστα και δεν τον επιλέγουμε ξανά.
Τι ζητείται: Διαθέτουμε τους αριθμούς 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14 και 16. Η σειρά έχει αρχίσει 2 → 16 → 4 → 14 → 6. Βρείτε ποιος αριθμός θα τοποθετηθεί στην 6η θέση, αμέσως μετά το 6.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 62
Ακολουθώντας τις πέντε δοσμένες θέσεις, μπορούμε να ανασυνθέσουμε τις επιλογές. Στην αρχή παίρνουμε το μικρότερο από όλα τα διαθέσιμα, το 2, και κατόπιν το μεγαλύτερο, το 16. Από όσους έμειναν διαλέγουμε το μικρότερο, το 4, έπειτα το μεγαλύτερο, το 14, και ξανά το μικρότερο, το 6. Κάθε αριθμός βγαίνει από τη λίστα μόλις χρησιμοποιηθεί, οπότε το 16 και το 14 δεν μπορούν να επιλεγούν πάλι.
Μετά από αυτές τις πέντε επιλογές απομένουν οι αριθμοί 8, 10 και 12. Μόλις επιλέξαμε τον μικρότερο από όσους ήταν τότε διαθέσιμοι, το 6, επομένως τώρα είναι η σειρά του μεγαλύτερου από όσους απέμειναν. Στην 6η θέση μπαίνει το 12, που αντιστοιχεί στην επιλογή Β. Το 8 θα ήταν η μικρότερη διαθέσιμη τιμή, αλλά αυτή η επιλογή θα επαναλάμβανε δύο φορές στη σειρά το ίδιο είδος βήματος.
Η ίδια πορεία φαίνεται αν χωρίσουμε τις θέσεις σε δύο ομάδες. Στις περιττές θέσεις, 1η, 3η, 5η και 7η, μπαίνουν διαδοχικά τα 2, 4, 6 και 8. Στις άρτιες, 2η, 4η, 6η και 8η, μπαίνουν τα 16, 14, 12 και 10. Η μία μικρή σειρά ανεβαίνει κατά 2 και η άλλη κατεβαίνει κατά 2, χρησιμοποιώντας τελικά κάθε διαθέσιμο αριθμό μία φορά.
Κεφάλαιο 12Ομάδες σχημάτων, συμμετρία και περιγράμματα
Μέχρι τώρα αναζητούσαμε συχνά τη συνέχεια μιας σειράς. Σε αυτό το κεφάλαιο θα συγκρίνουμε εικόνες για να βρούμε ένα κοινό γνώρισμα, να ξεχωρίσουμε εκείνη που διαφέρει ή να αποφασίσουμε σε ποια ομάδα ανήκει ένα νέο σχήμα. Χρειαζόμαστε έναν κανόνα αρκετά συγκεκριμένο ώστε να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα παραδείγματα.
Συγκρίνουμε με το ίδιο κριτήριο
Για να βρούμε το διαφορετικό σχήμα, εξετάζουμε ένα χαρακτηριστικό κάθε φορά. Μπορεί να μας ενδιαφέρει το πλήθος των στοιχείων, η θέση τους ή η συμμετρία. Ένα σχέδιο έχει συμμετρία ως προς έναν άξονα όταν, αν το διπλώσουμε νοερά πάνω σε αυτή τη γραμμή, τα δύο μέρη ταιριάζουν ακριβώς. Κάθε λεπτομέρεια στη μία πλευρά του άξονα χρειάζεται την αντίστοιχή της στην άλλη πλευρά, στην ίδια απόσταση. Τα σημεία που βρίσκονται πάνω στον άξονα μένουν στη θέση τους.
Στις ομάδες σχημάτων αναζητούμε τη σχέση που έχουν κοινή τα μέλη κάθε ομάδας. Αν μετράμε στοιχεία μέσα και έξω από ένα περίγραμμα, καταγράφουμε χωριστά τα δύο πλήθη. Έτσι μπορούμε να ελέγξουμε μια σχέση, όπως ισότητα ή σταθερή διαφορά, χωρίς να επηρεαζόμαστε από το πόσο μεγάλο ή εντυπωσιακό είναι το σχέδιο.
Παρατηρούμε τα όρια των σχημάτων
Περίγραμμα είναι η γραμμή που ορίζει το όριο ενός σχήματος. Δύο σχήματα μπορεί να αγγίζονται χωρίς να μοιράζονται εσωτερική περιοχή. Τα περιγράμματά τους μπορεί να τέμνονται, δηλαδή να συναντιούνται καθώς περνούν το ένα μέσα από το άλλο. Στην επικάλυψη υπάρχει κοινό εσωτερικό μέρος, ενώ στον εγκλεισμό το ένα σχήμα βρίσκεται ολόκληρο μέσα στο άλλο. Οι σχετικές λέξεις περιγράφουν τη θέση και τη σχέση των ορίων τους.
Στις ασκήσεις 63 έως 65 θα στηρίξουμε κάθε απάντηση σε όσα φαίνονται στην εικόνα. Στις δύο πρώτες θα αναζητήσουμε το διαφορετικό σχήμα ή την ομάδα στην οποία ανήκει ένα νέο σχήμα, εφαρμόζοντας ένα συγκεκριμένο κριτήριο. Στην τρίτη θα περιγράψουμε χωριστά τη σχέση των κύκλων σε κάθε πλαίσιο. Σε όλες τις περιπτώσεις μπορούμε να επιστρέψουμε στην εικόνα και να δείξουμε ακριβώς ποιο στοιχείο στηρίζει την απάντησή μας.
Άσκηση 63: Βρίσκουμε το διαφορετικό σχήμα με τη συμμετρία
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Η συμμετρία αριστερά–δεξιά μπορεί να ελεγχθεί σαν να διπλώνουμε μια εικόνα στη μέση. Φανταζόμαστε μια κατακόρυφη γραμμή που περνά από το κέντρο του πλέγματος και φέρνουμε νοερά τη μία πλευρά πάνω στην άλλη. Αν ταιριάζουν ακριβώς οι θέσεις και τα χρώματα, η γραμμή είναι άξονας συμμετρίας. Θα αναζητήσουμε την εικόνα που δεν περνά αυτόν τον έλεγχο.
Τι ζητείται: Εντοπίστε το πλέγμα που δεν έχει συμμετρία αριστερά–δεξιά ως προς τη μεσαία κατακόρυφη γραμμή. Σε όλα υπάρχουν τέσσερα μαύρα κελιά, οπότε χρειάζεται να συγκρίνετε τη διάταξή τους.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 63
Το νοερό δίπλωμα ενώνει το αριστερό με το δεξί κελί της ίδιας γραμμής. Στην επάνω γραμμή συγκρίνουμε τις δύο επάνω γωνίες, στη μεσαία τα δύο πλαϊνά κελιά και στην κάτω τις δύο κάτω γωνίες. Για να υπάρχει η ζητούμενη συμμετρία, κάθε τέτοιο ζεύγος πρέπει να έχει ίδιο χρώμα: δύο μαύρα ή δύο λευκά. Τα κελιά της μεσαίας στήλης διπλώνονται πάνω στον εαυτό τους και παραμένουν στη θέση τους.
Στη Δ εμφανίζεται αμέσως μια διαφορά. Το επάνω αριστερό κελί είναι μαύρο, ενώ το επάνω δεξί είναι λευκό. Στην κάτω γραμμή συμβαίνει το αντίστροφο: το αριστερό κελί είναι λευκό και το δεξί μαύρο. Αυτές οι θέσεις δεν θα ταίριαζαν αν διπλώναμε το πλέγμα. Επομένως η απάντηση είναι η Δ.
Στα Α, Β, Γ και Ε οι δύο πλαϊνές θέσεις κάθε γραμμής έχουν ίδιο χρώμα. Στο Ε, μάλιστα, υπάρχουν μαύρα κελιά στη μεσαία στήλη, αλλά αυτά μένουν στη θέση τους και η συμμετρία διατηρείται. Η Δ θα επανερχόταν στην ίδια εικόνα με περιστροφή 180°, δηλαδή με μισό κύκλο. Αυτό είναι διαφορετικό είδος συμμετρίας· η εκφώνηση ζητά συγκεκριμένα να ελέγξουμε το δίπλωμα αριστερά–δεξιά.
Άσκηση 64: Βρίσκουμε την ομάδα μετρώντας τα στοιχεία
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Οι εικόνες έχουν ήδη χωριστεί σε δύο ομάδες. Για να βρούμε πού θα μπει η νέα εικόνα, αναζητούμε το κοινό γνώρισμα των παραδειγμάτων κάθε ομάδας. Εδώ θα μετρήσουμε χωριστά τις κουκκίδες μέσα στο ορθογώνιο και εκείνες έξω από αυτό. Η σύγκριση των δύο μετρήσεων θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε πώς έγινε ο χωρισμός.
Τι ζητείται: Αποφασίστε αν το νέο σχήμα ανήκει στην ομάδα Α ή στην ομάδα Β, με βάση τη σχέση ανάμεσα στις εσωτερικές και τις εξωτερικές κουκκίδες. Καμία κουκκίδα δεν ακουμπά το περίγραμμα, οπότε όλες βρίσκονται καθαρά μέσα ή έξω από το ορθογώνιο.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 64
Στο Α1 μετράμε 2 κουκκίδες μέσα και 1 έξω. Στο Α2 οι κουκκίδες είναι περισσότερες, 3 μέσα και 2 έξω, αλλά η σχέση παραμένει ίδια: μέσα υπάρχει μία επιπλέον κουκκίδα. Έτσι καταλαβαίνουμε ότι η ομάδα Α δεν απαιτεί έναν συγκεκριμένο αριθμό κουκκίδων· απαιτεί οι εσωτερικές να είναι κατά μία περισσότερες από τις εξωτερικές.
Η ομάδα Β ακολουθεί την αντίστροφη σχέση. Το Β1 έχει 1 κουκκίδα μέσα και 2 έξω, ενώ το Β2 έχει 2 μέσα και 3 έξω. Εκεί περισσεύει μία κουκκίδα έξω από το ορθογώνιο. Το συνολικό πλήθος δεν ξεχωρίζει τις ομάδες, αφού και οι δύο περιέχουν ένα παράδειγμα με 3 κουκκίδες συνολικά και ένα με 5. Χρειάζεται να ξέρουμε σε ποια πλευρά του περιγράμματος βρίσκεται η επιπλέον κουκκίδα.
Στο νέο σχήμα υπάρχουν 4 κουκκίδες μέσα και 3 έξω. Αν ζευγαρώσουμε νοερά καθεμία από τις τρεις εξωτερικές με μία εσωτερική, θα απομείνει μία κουκκίδα μέσα. Το ίδιο δείχνει ο υπολογισμός 4 − 3 = 1. Η νέα εικόνα ανήκει επομένως στην ομάδα Α, γιατί έχει ακριβώς την ίδια σχέση με τα δύο παραδείγματά της.
Άσκηση 65: Επαφή τομή επικάλυψη και το ένα σχήμα μέσα στο άλλο
Δυσκολία στον οδηγό: Ενδιάμεσο
Δύο κύκλοι μπορούν να είναι χωριστοί, να ακουμπούν ή να έχουν κοινή περιοχή. Για να περιγράψουμε με ακρίβεια τη σχέση τους, ξεχωρίζουμε τη γραμμή του περιγράμματος από το εσωτερικό, δηλαδή την περιοχή που περικλείει. Εξετάζουμε πού συναντιούνται οι δύο γραμμές και, χωριστά, αν υπάρχει μέρος που βρίσκεται μέσα και στους δύο κύκλους. Τα τέσσερα πλαίσια δείχνουν ανεξάρτητες περιπτώσεις.
Τι ζητείται: Περιγράψτε τη σχέση των κύκλων σε καθένα από τα πλαίσια Α, Β, Γ και Δ. Μετρήστε επίσης πόσα κοινά σημεία έχουν οι δύο γραμμές των περιγραμμάτων σε κάθε περίπτωση.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 65
Για να μετρήσουμε τα κοινά σημεία, ακολουθούμε τις γραμμές των περιγραμμάτων και αναζητούμε τα σημεία όπου συναντιούνται. Στο Α υπάρχει κενό ανάμεσα στους κύκλους. Οι γραμμές δεν ακουμπούν πουθενά, επομένως έχουν 0 κοινά σημεία, και οι εσωτερικές περιοχές είναι επίσης χωριστές.
Στο Β οι κύκλοι πλησιάζουν τόσο ώστε να ακουμπούν εξωτερικά σε ένα μόνο σημείο. Αυτή η σχέση λέγεται εξωτερική επαφή. Τα περιγράμματα έχουν 1 κοινό σημείο, αλλά δεν υπάρχει περιοχή που να βρίσκεται στο εσωτερικό και των δύο κύκλων. Στο Γ οι γραμμές περνούν η μία μέσα από την άλλη και διασταυρώνονται σε 2 σημεία, ένα επάνω και ένα κάτω. Λέμε ότι τα περιγράμματα τέμνονται. Ανάμεσα στις δύο διασταυρώσεις σχηματίζεται και μια κοινή εσωτερική περιοχή, οπότε οι κύκλοι επικαλύπτονται.
Στο Δ ο μικρός κύκλος βρίσκεται ολόκληρος μέσα στον μεγάλο, αφήνοντας απόσταση ανάμεσα στα περιγράμματά τους. Οι γραμμές έχουν λοιπόν 0 κοινά σημεία, ενώ όλο το εσωτερικό του μικρού κύκλου βρίσκεται και μέσα στον μεγάλο. Η σχέση αυτή λέγεται εγκλεισμός. Οι αριθμοί των κοινών σημείων είναι αντίστοιχα Α: 0, Β: 1, Γ: 2 και Δ: 0. Τα Α και Δ δείχνουν γιατί εξετάζουμε χωριστά γραμμές και περιοχές: έχουν τον ίδιο αριθμό κοινών σημείων στα περιγράμματα, αλλά εντελώς διαφορετική θέση του ενός κύκλου σε σχέση με τον άλλο.
Κεφάλαιο 13Σύνθετες ασκήσεις επαγωγικού συλλογισμού
Έχουμε πλέον γνωρίσει πολλά είδη αλλαγών και μπορούμε να τα συνδυάσουμε. Η τελευταία άσκηση περιλαμβάνει τέσσερα χαρακτηριστικά που εξελίσσονται στην ίδια εικόνα. Με την πρώτη ματιά η εικόνα μπορεί να φαίνεται φορτωμένη, όμως μπορούμε να ακολουθήσουμε κάθε χαρακτηριστικό όπως κάναμε στα απλούστερα παραδείγματα.
Τέσσερις μικρές παρατηρήσεις, μία εικόνα
Αρχίζουμε από το τρίγωνο και παρακολουθούμε προς τα πού δείχνει σε κάθε εικόνα. Αφού καταγράψουμε αυτές τις κατευθύνσεις, επιστρέφουμε στην αρχή και εξετάζουμε μόνο το χρώμα του. Στη συνέχεια ακολουθούμε τη θέση του μικρού δείκτη και, σε ένα τελευταίο πέρασμα, μετράμε τις γραμμές. Κάθε πέρασμα έχει έναν σαφή στόχο, οπότε δεν χρειάζεται να συγκρατούμε όλες τις αλλαγές ταυτόχρονα.
Για καθένα από τα τέσσερα χαρακτηριστικά σημειώνουμε τι δείχνουν οι δοσμένες εικόνες, ποιος κανόνας εξηγεί την αλλαγή και τι περιμένουμε να δούμε στο επόμενο βήμα. Αν κάτι δεν συμφωνεί, επιστρέφουμε στις σημειώσεις για το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό και το ελέγχουμε. Ένα σωστό χρώμα δεν διορθώνει μια λανθασμένη κατεύθυνση, γι’ αυτό χρειάζεται να συμφωνούν και οι τέσσερις προβλέψεις.
Πριν κοιτάξουμε τις επιλογές, ενώνουμε τις σημειώσεις σε μία πλήρη περιγραφή της εικόνας που λείπει. Έπειτα συγκρίνουμε κάθε υποψήφια απάντηση με αυτή την περιγραφή. Μπορούμε να αποκλείσουμε μια επιλογή μόλις βρούμε ένα χαρακτηριστικό που διαφωνεί με τον κανόνα, ενώ για την τελική επιλογή ελέγχουμε και τα τέσσερα.
Αξίζει να δώσετε χώρο στη δική σας προσπάθεια πριν διαβάσετε τη λύση της άσκησης 66. Αν δυσκολευτείτε, γυρίστε στο χαρακτηριστικό που σας μπέρδεψε και ξαναδείτε τα προηγούμενα παραδείγματα της ίδιας οικογένειας. Η ολοκληρωμένη εξήγηση κάτω από την εικόνα θα σας δείξει πώς οι ξεχωριστές παρατηρήσεις συνδέονται σε έναν ενιαίο συλλογισμό.
Άσκηση 66: Μία άσκηση με τέσσερις αλλαγές μαζί
Δυσκολία στον οδηγό: Προχωρημένο
Η τελευταία άσκηση συγκεντρώνει τέσσερις αλλαγές στην ίδια σειρά εικόνων. Για να γίνει η παρατήρηση πιο εύκολη, μπορούμε να δώσουμε σε καθεμία τον δικό της χρόνο: να παρακολουθήσουμε την κατεύθυνση του τριγώνου, το χρώμα του, τον γκρι δείκτη και τις μικρές γραμμές. Όταν βρούμε τι ακολουθεί σε κάθε περίπτωση, θα ενώσουμε τα τέσσερα ευρήματα σε μία εικόνα.
Τι ζητείται: Βρείτε ποια επιλογή συμπληρώνει την 7η θέση. Διαβάστε τις έξι δοσμένες εικόνες από αριστερά προς τα δεξιά, ξεκινώντας από την επάνω σειρά και συνεχίζοντας στην κάτω. Ελέγξτε προς τα πού δείχνει το τρίγωνο, το χρώμα του, τη θέση του γκρι δείκτη και πόσες μικρές γραμμές υπάρχουν κάτω από το πλαίσιο.
Σε μικρή οθόνη, σύρετε την εικόνα οριζόντια για να δείτε όλες τις λεπτομέρειες.

Δείτε τη λύση της άσκησης 66
Κρατώντας για λίγο μόνο την κατεύθυνση του τριγώνου, διαβάζουμε επάνω, δεξιά, κάτω, αριστερά, επάνω, δεξιά. Το τρίγωνο στρέφεται κάθε φορά κατά 90°, δηλαδή ένα τέταρτο του κύκλου, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Από τη δεξιά κατεύθυνση της έκτης εικόνας, το επόμενο ίδιο γύρισμα θα το φέρει προς τα κάτω.
Το χρώμα ακολουθεί τη δική του εναλλαγή: μαύρο, λευκό, μαύρο, λευκό, μαύρο, λευκό. Στην έβδομη εικόνα χρειαζόμαστε ξανά μαύρο τρίγωνο. Στο μεταξύ, ο γκρι δείκτης περνά διαδοχικά από τις τέσσερις γωνίες: επάνω αριστερά, επάνω δεξιά, κάτω δεξιά και κάτω αριστερά. Μετά ξαναρχίζει την ίδια διαδρομή. Εφόσον στην έκτη εικόνα βρίσκεται επάνω δεξιά, στην έβδομη θα μετακινηθεί κάτω δεξιά.
Μένει να μετρήσουμε τις μικρές γραμμές κάτω από το πλαίσιο. Βλέπουμε 1, 2, 3 και κατόπιν πάλι 1, 2, 3. Πρόκειται για μια ομάδα τριών τιμών που επαναλαμβάνεται, επομένως μετά τις τρεις γραμμές της έκτης εικόνας επιστρέφουμε στη μία. Η νέα εικόνα πρέπει να έχει μαύρο τρίγωνο προς τα κάτω, γκρι δείκτη κάτω δεξιά και μία μικρή γραμμή. Ο συνδυασμός αυτός βρίσκεται στην επιλογή Γ.
Οι υπόλοιπες επιλογές διαφέρουν από την περιγραφή μας σε ένα χαρακτηριστικό. Η Α έχει λευκό τρίγωνο, η Β τρεις μικρές γραμμές και η Δ τον δείκτη κάτω αριστερά. Ελέγχοντας ένα ένα τα τέσσερα στοιχεία, επιβεβαιώνουμε ότι η Γ συνεχίζει όλους τους κανόνες μαζί.
Κεφάλαιο 14Πώς μελετάμε και ελέγχουμε την απάντησή μας
Αφού ολοκληρώσετε μια πρώτη διαδρομή στις ασκήσεις, μπορείτε να οργανώσετε τη μελέτη σας με βάση όσα καταλαβαίνετε ήδη και όσα χρειάζονται λίγη ακόμη δουλειά. Μια χρήσιμη αφετηρία είναι να διαλέξετε μια λυμένη άσκηση, να αφήσετε κλειστή την εξήγηση και να προσπαθήσετε να παρουσιάσετε τον κανόνα με δικά σας λόγια. Έτσι θα φανεί σε ποιο σημείο η σκέψη σας προχωρά εύκολα και πού χρειάζεται στήριξη.
Μια διαδρομή μελέτης σε τρία στάδια
Στα κεφάλαια 1 έως 7 δώστε χρόνο στις βασικές παρατηρήσεις: μέτρημα, θέση, κατεύθυνση, μέγεθος, χρώμα και σχέσεις ανάμεσα σε στοιχεία. Αν μια λύση χρησιμοποιεί έναν όρο που δεν θυμάστε, επιστρέψτε στον ορισμό του και συνδέστε τον με τη συγκεκριμένη εικόνα. Προχωρήστε όταν μπορείτε να δείξετε πάνω στο σχήμα τι σημαίνει ο κανόνας.
Στα κεφάλαια 8 έως 11 εξασκηθείτε στον διαχωρισμό. Κρατήστε ξεχωριστές σύντομες σημειώσεις για κάθε σειρά ή χαρακτηριστικό και σημειώστε τις ενδιάμεσες εικόνες όταν εκτελείτε εντολές. Στα κεφάλαια 12 και 13 δώστε μεγαλύτερη προσοχή στην αιτιολόγηση της επιλογής: ποιο γνώρισμα τη στηρίζει και ποια συγκεκριμένη ασυμφωνία αποκλείει τις υπόλοιπες; Η οργάνωση αυτή είναι μια προτεινόμενη πορεία μέσα στον οδηγό και μπορείτε να επιστρέφετε σε όποιο κεφάλαιο χρειάζεστε.
Κάνουμε το λάθος χρήσιμη πληροφορία
Όταν η απάντησή σας διαφέρει από τη λύση, συγκρίνετε τις δύο διαδρομές από την αρχή. Αναζητήστε το πρώτο σημείο στο οποίο χωρίζουν. Ίσως μετρήσατε την αρχική θέση ως βήμα, προσπεράσατε μία τελεία ή εφαρμόσατε τη δεύτερη εντολή στην αρχική εικόνα. Μια συγκεκριμένη σημείωση, όπως «μπέρδεψα τη θέση με την κατεύθυνση», σας δείχνει ακριβώς τι χρειάζεται επανάληψη.
Ξαναλύστε έπειτα την ίδια άσκηση χωρίς να αντιγράψετε την εξήγηση. Αν έχετε καταλάβει τον κανόνα, μπορείτε να φτιάξετε μια μικρή παραλλαγή της. Σε μια σειρά όπου το μαύρο και το λευκό εναλλάσσονται, ξεκινήστε από λευκό αντί για μαύρο και βρείτε ξανά τα επόμενα χρώματα. Κρατήστε ίδια τη μορφή, τη θέση και τις άλλες ανεξάρτητες αλλαγές. Έτσι ελέγχετε αν μπορείτε να εφαρμόσετε τον κανόνα σε μια νέα αφετηρία, πέρα από την απάντηση που ήδη θυμάστε.
Διαβάζουμε τη λύση ενεργά
Κάθε φορά που η λύση αναφέρει μια θέση, έναν αριθμό ή μια στροφή, σταματήστε για λίγο και εντοπίστε το αντίστοιχο στοιχείο στην εικόνα. Αν γράφει ότι ένα μαύρο κελί μεταφέρεται από τη θέση 2 στη θέση 4, ακολουθήστε εσείς αυτή την κίνηση. Στο τέλος κλείστε το κείμενο και δοκιμάστε να εξηγήσετε την απάντηση σε δύο ή τρεις δικές σας προτάσεις. Η περιγραφή πρέπει να περιέχει όσα είναι αναγκαία για να την ελέγξει και κάποιος άλλος.
Χρόνος και ολοκληρωμένη απάντηση
Στην πρώτη μελέτη αφήστε το χρονόμετρο στην άκρη και ολοκληρώστε τη συλλογιστική σας. Όταν νιώσετε πιο άνετα με μια οικογένεια κανόνων, μετρήστε τον χρόνο σε ασκήσεις παρόμοιας δυσκολίας. Αν μια προσπάθεια αργεί περισσότερο, παρατηρήστε ποιο βήμα απορρόφησε τον χρόνο: η κατανόηση της εκφώνησης, το μέτρημα ή ο έλεγχος των επιλογών; Αυτή η πληροφορία είναι πιο χρήσιμη από έναν αριθμό δευτερολέπτων χωρίς εξήγηση.
Πριν καταλήξετε, περιγράψτε ολόκληρη την αναμενόμενη εικόνα. Για παράδειγμα: «Μαύρο τρίγωνο που δείχνει κάτω, γκρι δείκτης κάτω δεξιά και μία γραμμή». Διαβάστε την περιγραφή κοιτάζοντας την επιλογή σας και ελέγξτε διαδοχικά κάθε χαρακτηριστικό. Στην πραγματική εξέταση ακολουθήστε τις οδηγίες για τον διαθέσιμο χρόνο και για το αν επιτρέπεται να αφήσετε μια ερώτηση ή να επιστρέψετε σε προηγούμενη.
Σχέση με τις εξετάσεις ΑΣΕΠ
Για την προετοιμασία σε συγκεκριμένο διαγωνισμό διαβάζουμε τη δική του προκήρυξη και τις αντίστοιχες ανακοινώσεις του ΑΣΕΠ. Κρατάμε σωστά και την ταυτότητα κάθε διαδικασίας: η 1ΓΕΠ/2026 αφορά θέσεις Γενικού Επόπτη Νομιμότητας και Εποπτών Νομιμότητας Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Πρόκειται για τη διαδικασία που περιγράφεται στην πρόσκληση του ΑΣΕΠ της 11ης Αυγούστου 2026 και δεν τη συγχέουμε με τον 1ο Διαγωνισμό Προϊσταμένων.
Στην ανακοίνωση της 14ης Ιουλίου 2025 για τη δοκιμασία επαγωγικού συλλογισμού της 1Γ/2025, το ΑΣΕΠ εξηγεί ότι δύο εικόνες μπορεί να έχουν παρόμοια όψη, αλλά μια μικρή διαφορά στα στοιχεία τους να αλλάζει τη σωστή απάντηση. Αυτή η παρατήρηση συνδέεται άμεσα με τη μέθοδό μας: εξετάζουμε κάθε νέο θέμα από την αρχή, ελέγχουμε τις συγκεκριμένες λεπτομέρειές του και εφαρμόζουμε τον κανόνα που στηρίζουν τα δεδομένα του.
Επίλογος
Φτάνοντας στο τέλος του οδηγού, έχετε γνωρίσει διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους συνδέονται εικόνες, γράμματα και αριθμοί. Σε ορισμένες ασκήσεις μετρήσατε ένα επιπλέον στοιχείο. Σε άλλες ακολουθήσατε την κίνηση μιας κορυφής, συγκρίνατε κελιά ή παρακολουθήσατε πολλές αλλαγές ταυτόχρονα. Κάθε λύση στηρίχθηκε σε παρατηρήσεις που μπορούσατε να εντοπίσετε μέσα στην ίδια την άσκηση.
Για την επόμενη επανάληψη, επιλέξτε ένα παράδειγμα που λύσατε εύκολα και ένα που σας δυσκόλεψε. Κρύψτε τις εξηγήσεις τους και προσπαθήστε να περιγράψετε με δικά σας λόγια τον κανόνα, δείχνοντας στην εικόνα τα στοιχεία που τον στηρίζουν. Ύστερα ανοίξτε τη λύση και βρείτε το σημείο όπου η σκέψη σας συμφωνεί ή χρειάζεται συμπλήρωση. Μια σύντομη σημείωση, όπως «μέτρησα τις γραμμές ενώ ζητούνταν οι κλειστές περιοχές», κάνει πιο συγκεκριμένο αυτό που θέλετε να προσέξετε στην επόμενη προσπάθεια.
Αν μια μορφή εξακολουθεί να σας δυσκολεύει, γυρίστε στις απλούστερες ασκήσεις της ίδιας οικογένειας. Παρακολουθήστε ξανά ένα χαρακτηριστικό κάθε φορά και αφήστε λίγο χώρο στο χαρτί για τις ενδιάμεσες παρατηρήσεις σας. Όταν μπορείτε να εξηγήσετε την απάντηση χωρίς να παραλείπετε βήματα, δοκιμάστε ένα πιο σύνθετο παράδειγμα και ελέγξτε αν αναγνωρίζετε την ίδια ιδέα με διαφορετική εμφάνιση.
Κρατήστε τον οδηγό διαθέσιμο για αυτές τις επιστροφές. Μπορείτε να χρησιμοποιείτε τα περιεχόμενα για να βρίσκετε γρήγορα την άσκηση που χρειάζεστε και τη λύση ακριβώς από κάτω για να ελέγχετε τη σκέψη σας. Η προετοιμασία σας προχωρά με κάθε παρατήρηση που καταλαβαίνετε και μπορείτε να εξηγήσετε καθαρά. Καλή μελέτη και καλή συνέχεια στην προσπάθειά σας.
Συχνές ερωτήσεις για τη θεωρία και τη μεθοδολογία επίλυσης
Από πού ξεκινώ αν δεν έχω προηγούμενη εμπειρία στον επαγωγικό συλλογισμό;
Ξεκινήστε από την εκφώνηση και δύο εικόνες που μπορείτε να συγκρίνετε. Καταγράψτε τι αλλάζει και τι παραμένει ίδιο ως προς το πλήθος, τη μορφή, το μέγεθος, το χρώμα, τη θέση και την κατεύθυνση. Μελετήστε πρώτα τους βασικούς κανόνες και προχωρήστε στους συνδυασμούς όταν μπορείτε να εξηγήσετε κάθε αλλαγή πάνω στο σχήμα.
Πώς ελέγχω ότι ο κανόνας που βρήκα δεν είναι μια σύμπτωση;
Δοκιμάστε τον σε όλα τα σχετικά δεδομένα και στις οδηγίες της άσκησης. Η συμφωνία με μία μόνο μετάβαση δεν αρκεί. Αν χρειάζεται να προσθέτετε συνεχώς εξαιρέσεις, επανεξετάστε την υπόθεση. Σε σειρές που εναλλάσσονται, ο έλεγχος γίνεται χωριστά στις θέσεις κάθε υποακολουθίας.
Πώς ξεχωρίζω τη μετακίνηση, την περιστροφή και τον κατοπτρισμό;
Στην καθαρή μετακίνηση παρακολουθείτε την αλλαγή θέσης. Στην περιστροφή το σχήμα γυρίζει γύρω από ένα σημείο, με συγκεκριμένη γωνία και φορά. Στον κατοπτρισμό τα σημεία εμφανίζονται στην άλλη πλευρά ενός άξονα, στην ίδια απόσταση από αυτόν. Ακολουθήστε ένα χαρακτηριστικό σημείο, όπως την κορυφή ενός τριγώνου, και ελέγξτε χωριστά θέση και προσανατολισμό.
Τι κάνω όταν δεν βρίσκω συνέχεια ανάμεσα στις διαδοχικές εικόνες;
Εξετάστε αν η σειρά χωρίζεται σε μικρότερες που εναλλάσσονται. Συγκρίνετε τις θέσεις 1, 3, 5 και χωριστά τις 2, 4, 6. Αν υπάρχουν τρεις υποακολουθίες, οι αντίστοιχες ομάδες είναι 1, 4, 7· 2, 5, 8· και 3, 6, 9. Ελέγξτε επίσης μήπως το χρώμα και η κατεύθυνση αλλάζουν με διαφορετικό ρυθμό.
Σε έναν πίνακα πρέπει ο ίδιος κανόνας να ισχύει σε σειρές και στήλες;
Ακολουθήστε τη δομή και τις οδηγίες της συγκεκριμένης άσκησης. Ορισμένοι πίνακες συνδέουν μόνο τις οριζόντιες σειρές, ενώ άλλοι συνδυάζουν σχέσεις σε σειρές και στήλες. Ξεκινήστε από ολοκληρωμένα παραδείγματα και επιβεβαιώστε τις σχέσεις που υποστηρίζουν τα δεδομένα. Αν υπάρχουν δύο κενά, η συμπλήρωση πρέπει να λειτουργεί και για τα δύο.
Πώς αξιοποιώ μια αναλυτική λύση όταν έχω απαντήσει λάθος;
Συγκρίνετε τις δύο διαδρομές από την αρχή και εντοπίστε το πρώτο σημείο όπου διαφέρουν. Σημειώστε συγκεκριμένα τι συνέβη, όπως «μέτρησα την αρχική θέση ως βήμα» ή «εφάρμοσα τη δεύτερη εντολή στην αρχική εικόνα». Έπειτα κλείστε τη λύση και ξαναλύστε την άσκηση, εξηγώντας τον κανόνα με δικά σας λόγια.
Πότε πρέπει να αρχίσω εξάσκηση με χρονόμετρο;
Στην πρώτη μελέτη ολοκληρώστε τη συλλογιστική χωρίς χρονική πίεση. Όταν κατανοείτε μια οικογένεια κανόνων, μετρήστε τον χρόνο σε ασκήσεις παρόμοιας δυσκολίας και εντοπίστε ποιο βήμα σας καθυστερεί. Στην εξέταση ακολουθείτε τις επίσημες οδηγίες για τον χρόνο, την παράλειψη ερωτήσεων και την επιστροφή σε προηγούμενες.
Επίσημες πηγές για τον επαγωγικό συλλογισμό ΑΣΕΠ
Οι παρακάτω πηγές τεκμηριώνουν τις αναφορές στη μορφή των εξετάσεων και στην ταυτότητα των διαδικασιών. Οι 14 ενότητες και οι 66 ασκήσεις του άρθρου αποτελούν εκπαιδευτική οργάνωση του φροντιστηρίου «Πανελλήνιος Διαγωνισμός».
- Μορφή εξέτασης και CAT. ΑΣΕΠ: δοκιμασία δεξιοτήτων της 1Γ/2025 — . Περιγράφει τα οπτικά ερωτήματα επαγωγικού συλλογισμού, την επιλογή απάντησης και την προσαρμοστική εξέταση.
- Προσεκτική παρατήρηση των εικόνων. ΑΣΕΠ: διευκρινίσεις για τη δοκιμασία επαγωγικού συλλογισμού — . Εξηγεί τη διαφοροποίηση των ερωτήσεων και τη σημασία των μικρών διαφορών ανάμεσα σε εικόνες που μοιάζουν.
- Ταυτότητα της 1ΓΕΠ/2026. ΑΣΕΠ: πρόσκληση για θέσεις εποπτείας νομιμότητας ΟΤΑ — . Τεκμηριώνει ποια διαδικασία αφορά ο συγκεκριμένος κωδικός που αναφέρεται στο κεφάλαιο 14.
Για τη συμμετοχή σε συγκεκριμένο διαγωνισμό, συμβουλευτείτε τη δική του προκήρυξη και τις αντίστοιχες επίσημες οδηγίες.
Βιβλία επαγωγικού συλλογισμού και οργανωμένη προετοιμασία
Η θεωρία σάς δίνει έναν τρόπο να παρατηρείτε και να ελέγχετε τις απαντήσεις σας. Για περισσότερη εξάσκηση, το φροντιστήριο Πανελλήνιος Διαγωνισμός διαθέτει βιβλία επαγωγικού συλλογισμού και εκπαιδευτικό υλικό σε διαφορετικές μορφές:
- Ηλεκτρονικά βιβλία επαγωγικού συλλογισμού σε PDF και HTML, για λήψη και ανάγνωση στην πλατφόρμα, με κουίζ. Διατίθενται με αυτοτελή αγορά ή με πρόσβαση μέσω πακέτου προετοιμασίας, ανάλογα με την επιλογή σας.
- Έντυπα βιβλία επαγωγικού συλλογισμού με 500 ασκήσεις, για όσους προτιμούν να οργανώνουν τη μελέτη τους σε έντυπη μορφή.
- Βιβλία και προετοιμασία για τεστ δεξιοτήτων ΑΣΕΠ, με τη σύνδεσή τους με τα πακέτα του 3ου Πανελλήνιου Γραπτού Διαγωνισμού.
- Πρακτικές οδηγίες και υπενθυμίσεις επαγωγικού συλλογισμού, για μια σύντομη επανάληψη της μεθόδου.
Για οργανωμένη προετοιμασία, δείτε τη σελίδα του 3ου Πανελλήνιου Γραπτού Διαγωνισμού ΑΣΕΠ και τη σελίδα του 1ου Διαγωνισμού Προϊσταμένων. Στις αντίστοιχες σελίδες θα βρείτε την περιγραφή κάθε προγράμματος και τις διαθέσιμες επιλογές συμμετοχής.
Φροντιστήριο Πανελλήνιος Διαγωνισμός
Κολοκοτρώνη 92, Πειραιάς 18535 · Οδηγίες στο Google Maps
Τηλέφωνο: 210 4449043 · info@panellinios-diagonismos.gr


Παράθεση: Βιβλία για τεστ δεξιοτήτων ΑΣΕΠ | Προετοιμασία 2027